W dniach 31 sierpnia – 3 września Władimir Putin przebywał w ChRL, gdzie uczestniczył w szczycie Szanghajskiej Organizacji Współpracy (SzOW) w Tiencinie, a następnie odbył wizytę w Pekinie i był gościem honorowym na paradzie z okazji rocznicy zakończenia II wojny światowej i kapitulacji Japonii. W trakcie pobytu podpisano ok. 20 porozumień dwustronnych o charakterze ramowym i technicznym. Na marginesie szczytu doszło też m.in. do spotkania przywódców ChRL, Rosji i Mongolii. Według Gazpromu podpisano „prawnie wiążące memorandum” z chińską CNPC o budowie gazociągu Siła Syberii-2 biegnącego z Rosji przez terytorium Mongolii do północno-wschodnich Chin, a także uzgodniono zwiększenie dostaw za pośrednictwem istniejących gazociągów (łącznie o 8 mld m3 rocznie). Jak dotąd strona chińska nie potwierdziła jednak żadnych szczegółów dotyczących porozumień gazowych.

Szczyt był polityczną demonstracją skierowaną przeciwko USA i Zachodowi. Pokazał efekty kilkunastoletniego procesu rozszerzania SzOW. Z chińsko-rosyjskiego projektu kontroli nad Azją Centralną organizację przekształcono w kolejną platformę gromadzenia poparcia dla supermocarstwowych ambicji ChRL. Moskwa również de facto w pełni poparła chińską wizję przebudowy porządku światowego, którą uznaje za wspólną, a także uznała aspiracje Pekinu do przywództwa nad państwami Globalnego Południa. W zamian uzyskała dalsze wsparcie polityczne i perspektywy pogłębiania współpracy politycznej i gospodarczej – w tym ogólnikową obietnicę szansy na zwiększenie eksportu gazu ziemnego do Chin.

Komentarz

• Na szczycie SzOW, przy poparciu Rosji, ChRL przeprowadziła słabo zawoalowany atak na USA i ich system sojuszy. Na spotkaniu Xi Jinping ogłosił „Inicjatywę na rzecz globalnego zarządzania”, która ma przeciwstawić się „zimnowojennej mentalności, hegemonizmowi i protekcjonizmowi” poprzez „przestrzeganie suwerennej równości państw, międzynarodowego porządku prawnego czy praktykowanie prawdziwego multilateralizmu”. W tym samym duchu sformułowano ogłoszoną na szczycie „Deklarację z Tiencinu Rady Głów Państw SzOW”. Przyjęto też – z chińskiej inicjatywy – szereg porozumień, które mają być realizowane w ramach „Strategii rozwoju SzOW do 2035 r.”. Priorytetami są wzmocnienie bezpieczeństwa regionalnego, zwalczanie terroryzmu i ekstremizmu oraz promowanie integracji gospodarczej – skupienie się na transporcie, energii i technologiach informacyjnych. Zdaniem Wang Yi, ministra spraw zagranicznych ChRL, to „dziesięcioletni plan budowy świata wielobiegunowego”.
• Wspólna narracja historyczna dotycząca II wojny światowej, przypisująca zwycięstwo nad Państwami Osi wspólnej walce ZSRR i KPCh w Chinach, ma na celu uzasadniać pretensje Pekinu i Moskwy do przebudowy porządku międzynarodowego. Ma delegitymizować system globalny stworzony przez USA i ich sojuszników, pomniejszając ich rolę lub wręcz negując istotny wkład w zwycięstwo. Jest również propagandowym fundamentem de facto sojuszu chińsko-rosyjskiego, co stanowi przekaz do sceptycznych wobec zacieśniania stosunków grup w obydwu państwach. Wspólna narracja o „braterstwie przelanej krwi” potwierdza także rosnącą koordynację propagandową – liczne podpisane dokumenty dotyczyły współpracy instytucji medialnych. Jest też manifestacją trwałości przymierza i ma być dowodem braku możliwości jego rozbicia, na co ma nadzieję część amerykańskiego establishmentu. Ogromna, perfekcyjnie przygotowana parada umożliwiła Pekinowi zaprezentowanie nowoczesnego potencjału militarnego, który ma być dla Globalnego Południa kolejnym dowodem sukcesu chińskiego modelu modernizacji.
• Wizyta w Chinach pozwoliła Putinowi po raz kolejny zademonstrować, że Rosja nie jest izolowana międzynarodowo. Rozmiar jej delegacji (m.in. dwóch wicepremierów, 10 ministrów, szefowie korporacji państwowych i przedstawiciele biznesu) podkreślił znaczenie, jakie mają dla Moskwy relacje z Pekinem. Kreml wysłał zarazem zakamuflowany sygnał Waszyngtonowi, licząc na uzyskanie większych ustępstw USA, zaniepokojonych postępującym uzależnieniem Rosji od Chin. Dla Moskwy korzystne jest również ocieplenie stosunków na linii Pekin–Nowe Delhi (obecny na szczycie premier Narendra Modi spotkał się z Putinem), które w obliczu ostatnich napięć indyjsko-amerykańskich umożliwia Rosji przynajmniej czasowe odwrócenie negatywnego trendu w jej relacjach z Indiami (...). Zaproszenie i umieszczenie Kim Dzong Una na drugim miejscu, zaraz za Putinem, na liście honorowych gości na paradzie to sygnał, że ChRL zaakceptowała pogłębioną współpracę FR i KRLD (...).
• Rosyjskie doniesienia w sprawie gazociągu Siła Syberii-2 tworzą wrażenie postępu w rozmowach, ukrywając zarazem rzeczywisty brak wymiernych korzyści ekonomicznych. Choć Rosja i Chiny podpisały ponad 20 dokumentów dotyczących kooperacji w różnych obszarach (m.in. energetycznym, rolniczym czy badań kosmosu), nie mają one większego znaczenia gospodarczego. Mimo niepotwierdzonych przez stronę chińską wypowiedzi szefa Gazpromu Aleksieja Millera negocjacje wokół projektu Siła Syberii-2 najprawdopodobniej nie posunęły się naprzód. Uzyskanie zgody na to połączenie jest kluczowe dla Moskwy, jako że Chiny są jedynym odbiorcą zdolnym do zaabsorbowania dużego wolumenu surowca pochodzącego z zachodniosyberyjskich złóż, które przed wojną zasilały rynek europejski (Siła Syberii-2 ma przesyłać 50 mld m3 gazu rocznie). Jeżeli gazociąg zostanie uruchomiony w latach 30., eksport Gazpromu mógłby zwiększyć się o blisko jedną trzecią pod względem wolumenu, a sprzedaż do Chin wzrosłaby dwukrotnie. Kwestie kluczowe (formuła cenowa i rozłożenie kosztów inwestycji) nadal są przedmiotem rozmów. Stronom nie udało się także porozumieć w sprawie poszerzenia współpracy bankowej (wznowienia działalności systemu UnionPay w Rosji i honorowania kart płatniczych Mir w Chinach). Za przychylny gest w stronę Moskwy należy uznać wprowadzenie od 15 września na rok „próbnego” reżimu bezwizowego dla wszystkich Rosjan (dotąd dotyczył on tylko zorganizowanych grup).

osw.waw.pl

Dwa lata temu Colby ostrzegał, że amerykańska prawica, szczególnie ta nowa, redefiniująca się po erze „wiecznych wojen”, nie może pozwolić sobie na obojętność wobec rosnącej potęgi Chin. Jak twierdzi, zagrożenie ze strony Pekinu jest jakościowo odmienne od tych, z którymi mierzyły się Stany Zjednoczone w przeszłości i „znacznie poważniejsze niż to, które stwarzały »państwa zbójeckie«, terroryzm czy nawet Rosja”.

Colby odwołuje się do naturalnego instynktu konserwatystów, by unikać kosztownego interwencjonizmu i uzdrawiać amerykańską politykę zagraniczną przez pryzmat interesów zwykłego obywatela. Jednak ostrzega, że jeśli USA pozwolą Chinom zdobyć hegemonię nad Azją, będzie to oznaczać nie tylko porażkę geostrategiczną, ale i degradację ekonomiczną społeczeństwa amerykańskiego. Bo – jak pisze – „zastąpienie Stanów Zjednoczonych przez Chiny jako najważniejszą gospodarkę światową oznaczałoby z definicji spadek dobrobytu i bezpieczeństwa ekonomicznego Amerykanów”.

Wizja przedstawiona przez Colby’ego to nie świat równowagi czy współistnienia, ale podporządkowany chińskim interesom, w którym centrum ekonomiczne, regulacyjne i technologiczne przenosi się do Azji – a dokładniej do Pekinu. Jego zdaniem Chiny chcą stworzyć ogromną, bezpieczną strefę wpływów gospodarczych, która zapewni im dostęp do rynków zbytu, surowców, danych i inwestycji – wszystko to w skali, która pozwoli im „wyprzedzić i zastąpić USA”. Jak zauważa, naturalnym centrum tej strefy będzie Azja, która już wkrótce będzie odpowiadać za ponad połowę światowego PKB.

Taka dominacja oznaczałaby, że Stany Zjednoczone straciłyby wpływ na podstawowe procesy gospodarcze i technologiczne świata, a wszelkie próby reindustrializacji, repatriacji łańcuchów dostaw czy ochrony własności intelektualnej stałyby się iluzoryczne. Colby pyta: „Jak dużo akademickich badań i własności intelektualnej można by utrzymać w USA, gdyby najważniejsze konferencje i źródła finansowania znajdowały się po drugiej stronie Pacyfiku?”.

Co więcej, taka sytuacja nie byłaby jedynie przegraną w grze o wpływy – to byłaby strukturalna zmiana układu sił, w której Stany Zjednoczone z głównego rozgrywającego stałyby się petentem.

Zamiast lobbować w Waszyngtonie, innowatorzy i przedsiębiorcy musieliby szukać aprobaty w Pekinie – nowym centrum światowej regulacji, waluty i technologii.

Colby nie ogranicza się jednak do alarmistycznych diagnoz. Proponuje realistyczne rozwiązanie: strategię odmowy (denial defense), czyli budowę takiej siły militarnej i sieci sojuszy, która uniemożliwi Chinom zdobycie i utrzymanie kluczowych terytoriów w Azji. Kluczowy jest tutaj sojusz z krajami regionu, które – choć często handlują z Chinami – nie chcą żyć pod ich polityczną dominacją.

„Większość państw chce korzystać z chińskiego bogactwa, ale nie chce żyć pod jego butem” – pisze Colby. Problem w tym, że Pekin coraz chętniej sięga po instrumenty przymusu – w tym również militarnego. Dlatego właśnie – podkreśla Colby – „jeśli Pekin nie będzie mógł zdobyć i utrzymać terytorium państwa sojuszniczego, prawdopodobnie nie podporządkuje sobie zdecydowanych państw”.

Tym, co szczególnie wyróżnia analizę Colby’ego, jest spójność jego argumentów z filozofią polityczną Nowej Prawicy, która coraz wyraźniej odrzuca globalistyczne dogmaty ery neoliberalnej. Przypomina on, że „wbrew prognozom Toma Friedmana i jemu podobnych, to kto sprawuje władzę – i w jakim celu – ma ogromne znaczenie także dla ekonomii”. Konserwatyści od dawna wiedzą to na gruncie polityki krajowej, a Colby przekonuje, że pora przenieść tę świadomość na poziom polityki globalnej.

Jego przesłanie do Nowej Prawicy jest jasne: walka o interesy klasy średniej i suwerenność ekonomiczną USA wymaga twardej strategii wobec Chin, nie dlatego, że Nowa Prawica ma wrócić do starego interwencjonizmu, ale dlatego, że brak działania oznacza realną stratę – i to nie tylko w punktach procentowych PKB, ale również w pozycji USA jako wolnego, samostanowiącego państwa.

Choć Colby uchodzi w niektórych kręgach za architekta przyszłej polityki obronnej USA, jego nominacja na stanowisko podsekretarza obrony ds. polityki wywołuje gwałtowne kontrowersje nie tylko wśród demokratów, ale też wewnątrz obozu Trumpa. „Colby coraz bardziej oddala się od rzeczywistych poglądów prezydenta” – powtarzają z niepokojem nawet jego dotychczasowi sojusznicy. Wskazują, że jego doktryna – skupienie się wyłącznie na Chinach i niemal całkowite porzucenie Europy oraz Bliskiego Wschodu – przypomina bardziej zwrot w kierunku Azji z czasów Obamy niż politykę „America First” firmowaną przez Trumpa.

W tym sensie Colby staje się dla Demokratów figurą podwójnie dwuznaczną. Z jednej strony jego biografia – współpraca z CNAS i WestExec Advisors, think tankami wyrosłymi z administracji Obamy – sugeruje im bliskość ideologiczną. Z drugiej – jego pomysły na demilitaryzację zaangażowania USA w Europie i ostrożne podejście wobec Iranu oraz Rosji są dla demokratycznego establishmentu równie podejrzane jak dla republikańskich jastrzębi. Gdy Colby twierdzi, że „Ameryka mogłaby przetrwać bez Tajwanu” i że „uderzenie w irański program nuklearny byłoby błędem większym niż sam fakt posiadania przez Teheran broni jądrowej” – nie brzmi to jak głos człowieka, który zamierza realnie odstraszać przeciwników Stanów Zjednoczonych.

Demokraci nie ufają mu także dlatego, że jego deklarowany realizm coraz częściej wygląda jak cyniczne wycofywanie się z globalnych zobowiązań pod płaszczykiem pragmatyzmu. W ich oczach to polityka kosztów i rachunków, a nie wartości i zobowiązań. Sceptycy pytają: skoro Colby sam uważa, że Tajwan to „ważny, ale nie egzystencjalny interes USA”, to dlaczego akurat on ma być odpowiedzialny za strategiczne myślenie o przyszłości regionu Indo-Pacyfiku?

Co więcej, zarzuca się mu niekonsekwencję i tendencję do przesuwania definicji interesu narodowego zgodnie z aktualnym trendem. Gdy argumentował, że USA nie stać na obecność w Europie i na Bliskim Wschodzie, uzasadniał to potrzebą koncentracji na Chinach. Ale gdy napięcia w Azji Wschodniej rzeczywiście wzrosły, zaczął publicznie powątpiewać, czy obrona Tajwanu jest w ogóle możliwa – wskazując, że „Ameryka wyczerpała zapasy” i że „Tajwańczycy sami wydają za mało na obronność”.

To wszystko sprawia, że demokraci postrzegają Colby’ego jako człowieka „znikąd i zewsząd” – jednego dnia związanego z realistycznym skrzydłem Partii Republikańskiej, drugiego – konsultanta z firm zakładanych przez ludzi Obamy, a trzeciego – krytyka samego Trumpa, który „nie posłuchał jego ostrzeżeń” w sprawie Iranu. Problem polega na tym, że wiceminister nie tyle buduje strategię – ile próbuje jednocześnie uczestniczyć we wszystkich możliwych narracjach. A to w polityce bezpieczeństwa może być groźniejsze niż każda ideologia.

(...)

A co amerykański polityk myśli o Polsce i jej sytuacji geopolitycznej? Kiedy trwała kampania przed ostatnimi wyborami w USA z trumpowskim strategiem rozmawiał Kamil Turecki. Colby formułuje niezwykle wyraźne przesłanie: Polska znajduje się dziś w wyjątkowo korzystnej pozycji strategicznej, a Europa, zwłaszcza jej zachodnia część, powinna podążyć jej śladem. Jak mówi: „Polska zasługuje na ogromne uznanie, ponieważ ma w planach wydawanie 5 proc. swojego PKB na obronę”. Podkreśla przy tym, że Warszawa nie jest problemem w sojuszu transatlantyckim, przeciwnie – to przykład odpowiedzialnego państwa frontowego, które poważnie traktuje rzeczywistość strategiczną.

W ostrym kontraście do postawy Polski amerykański wiceminister przedstawia Niemcy, które według niego nie wywiązały się ze zobowiązań wobec NATO i „od 30 lat wydają nieco ponad 1 proc. PKB na obronność”. Na tle geopolitycznych wyzwań – zwłaszcza wojny w Ukrainie i zagrożenia ze strony Chin – taka postawa jest, jego zdaniem, nieakceptowalna. Amerykanin podkreśla, że to nie Stany Zjednoczone, ale Europa – z Berlinem, Paryżem i Londynem na czele – powinna wziąć odpowiedzialność za bezpieczeństwo kontynentu.

Polityk nie ukrywa, że USA są obecnie przeciążone. Wprost mówi, że amerykańskie zasoby wojskowe są zbyt ograniczone, by prowadzić równocześnie dwa duże konflikty – w Europie i Azji. „Nie mamy armii, która byłaby w stanie prowadzić więcej niż jedną poważną wojnę naraz” – mówi. Jego zdaniem największym strategicznym zagrożeniem dla USA są dziś Chiny, a nie Rosja, dlatego priorytetem Waszyngtonu musi być obszar Indo-Pacyfiku. To oznacza, że Europa, jeśli chce nadal cieszyć się amerykańskimi gwarancjami bezpieczeństwa, musi realnie się dozbroić.

„Czy powinniśmy poświęcić nasze interesy w Azji z powodu inercji Europy?” – pyta retorycznie i sugeruje, że prośby Europy Zachodniej o zwiększenie amerykańskiej obecności militarnej mogą spotkać się z odmową, jeśli nie będzie im towarzyszyć konkretne zobowiązanie po stronie europejskich partnerów.

(...)

To nie tylko teoretyk nowej ery rywalizacji mocarstw, ale też autor intelektualnego rusztowania, które dziś zaczyna kształtować realną politykę Pentagonu.

Jego myśl można sprowadzić do jednego zasadniczego imperatywu: jeśli chcesz odstraszać, musisz być gotów działać – szybko, precyzyjnie i eskalacyjnie.

Wiceszef Pentagonu wychodzi od diagnozy brutalnej i pozbawionej złudzeń: największym zagrożeniem w epoce po zimnej wojnie nie jest wojna totalna, lecz strategia błyskawicznego uderzenia, które stawia przeciwnika przed faktem dokonanym. To właśnie – przekonuje – uczyniła Rosja na Krymie i to samo planują Chiny względem Tajwanu. „Przewaga przypadnie temu, kto pierwszy podejmie ryzyko i zdoła utrzymać zajęte terytorium” – pisze Colby. W takiej logice liczy się nie liczba dywizji, ale tempo decyzji i gotowość do ponoszenia kosztów.

Z tego założenia wynikają jego najbardziej kontrowersyjne postulaty.

Po pierwsze: ograniczona wojna jądrowa jest realna, a nawet – w pewnych warunkach – racjonalna. Colby domaga się budowy arsenału nuklearnego zdolnego do „selektywnych i użytecznych” uderzeń, np. przeciwko flotom inwazyjnym. Przypomina, że samo przekroczenie nuklearnego Rubikonu – o ile jest kontrolowane – może działać odstraszająco, zmuszając przeciwnika do kalkulowania ryzyka. Dla wielu to herezja, ale dla Colby’ego – niezbędny element wiarygodności odstraszania.

Po drugie, Trumpowski ideolog zrywa z tabu „no first use” i formułuje koncepcję eskalacyjnej przewagi, zakładającą, że to nie ostatnie, lecz pierwsze kroki w eskalacji mogą przesądzić o wyniku konfliktu. Ameryka nie powinna więc ograniczać się do deklaratywnej siły, ale mieć w ręku wachlarz opcji – od cyberataków, przez konwencjonalne uderzenia, po niskojądrowe riposty – które przesuwają ciężar eskalacji na barki Pekinu czy Moskwy.

Z tą koncepcją wiąże się jego czwarty postulat: budowy nowoczesnej, elastycznej doktryny nuklearnej. Takiej, która dopuszcza broń o obniżonej sile rażenia, mniej radioaktywne uderzenia, nowe środki przenoszenia. To nie apokaliptyczne bomby z czasów MAD (doktryna wzajemnego gwarantowanego zniszczenia), ale chirurgiczne narzędzia politycznego nacisku. To także powrót do myślenia o broni jądrowej jako instrumencie gry geopolitycznej, a nie tylko jako ostateczności.

Wreszcie – i to dla Europy najważniejsze – Colby przypomina, że wiarygodność sojuszy nie wynika z moralnych deklaracji, lecz z przekonania przeciwnika, że USA naprawdę podejmą działanie – nawet za cenę eskalacji. W świecie wzajemnego zagrożenia totalną destrukcją kluczowa jest zdolność zarządzania ryzykiem w taki sposób, by to Moskwa lub Pekin musiały kalkulować, czy gra jest warta świeczki.

Wszystko to razem składa się na myśl, która – choć uformowana w 2018 roku – dziś znajduje coraz silniejsze odbicie w realnych debatach strategicznych Waszyngtonu. Ale jej konsekwencje dla Polski i Europy Środkowej są poważne: zastępca sekretarza obrony nie kryje, że Europa nie jest już głównym teatrem interesów USA.

Jeśli Ameryka ma się skoncentrować na Chinach, to od naszych rządów zależy, czy potrafimy zbudować lokalne mechanizmy odstraszania.

oko.press

Im większe nierówności ekonomiczne w społeczeństwie demokratycznym, tym większe jest ryzyko przejęcia władzy przez autokratę. Dzieje się tak, ponieważ w takiej sytuacji ludzie zdają sobie sprawę, że rosnąca fala nie uniesie wszystkich łodzi. Wynikające z tego poczucie pozostawania w tyle może podważyć zaufanie do "elitarnych" instytucji. Na przykład Henry E. Brady i Thomas B. Kent z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley łączą stale malejące w ciągu ostatniego półwiecza zaufanie do instytucji amerykańskich – w tym sądownictwa, Kongresu, prasy i władzy wykonawczej – z pogłębiającą się nierównością.

Ponadto nierówność ma tendencję do korelowania z polaryzacją polityczną, która jest kolejną przyczyną regresu demokracji. Kiedy wyborcy postrzegają swoich przeciwników jako wrogów, są bardziej skłonni tolerować ataki swoich przywódców na instytucje demokratyczne.

Cyniczna, spolaryzowana opinia publiczna gra na korzyść potencjalnych autokratów. Dotyczy to zarówno prawicowych etnonacjonalistów [którzy uważają, że do narodu należą wyłącznie osoby o tej samej tożsamości etnicznej, a nie te, które mają takie samo obywatelstwo czy kulturę], takich jak Trump czy premier Indii Narendra Modi, jak i lewicowych populistów, takich jak prezydent Wenezueli Nicolas Maduro czy były prezydent Meksyku Andres Manuel Lopez Obrador (powszechnie znany jako AMLO). Wszyscy oni wykorzystali niezadowolenie społeczne, podsycając partyjne nieporozumienia i sceptycyzm wobec instytucji demokratycznych.

Jednak choć potencjalni autokraci mogą zdobyć głosy klasy robotniczej i obywateli o niskich dochodach, obarczając winą za ich problemy elity polityczne, imigrantów i grupy interesów, strategia ta staje się mniej wiarygodna, gdy już dojdą do władzy. Dlatego wielu z tych przywódców – zwłaszcza tych, którzy wywodzą się z tradycyjnych partii konserwatywnych – przyjęło politykę redystrybucji dochodów i bardziej hojne wydatki socjalne.

W Indiach nacjonalistyczna partia Baratija Janata Party Modiego, która pierwotnie przemawiała bardziej do hindusów z wyższych kast, uznała, że aby wygrać wybory, musi poszerzyć swoje poparcie wśród Hindusów z niższych kast i o niskich dochodach. Tak więc, mimo że Modi podwoił wysiłki na rzecz hinduskiego nacjonalizmu i islamofobii, wdrożył zakrojone na szeroką skalę programy pomocy społecznej, od budowy latryn po dystrybucję paliw do gotowania. Również w Europie prawicowi etnonacjonaliści odstąpili od ortodoksyjnej idei małego rządu, która od dawna charakteryzowała partie konserwatywne.

Mniej zaskakujące jest to, że lewicowi populiści również połączyli politykę na rzecz ubogich z działaniami mającymi na celu osłabienie demokratycznych rządów. Podczas swojej kadencji jako prezydent Meksyku w latach 2018–2024 AMLO podwyższył płacę minimalną i emerytury, jednocześnie umacniając swoją władzę poprzez ataki na prasę, sądownictwo i niezależny organ nadzorujący wybory w tym kraju.

Trump obrał jednak inną drogę, posługując się populistyczną retoryką i nieustannie pogłębiając przepaść między bogatymi a biednymi. Wybitne osobistości ruchu MAGA (Make America Great Again) Trumpa, w tym wiceprezydent J.D. Vance, senator stanu Missouri Josh Hawley i wieloletni sojusznik Trumpa Steve Bannon, ostrzegają, że zwolennicy prezydenta z klasy robotniczej mogą stracić złudzenia. Chociaż Trump dotychczas utrzymywał swoje poparcie dzięki brutalnym represjom wobec imigrantów, skupieniu się na prawie i porządku oraz innym taktykom silnej ręki, pogłębianie nierówności, które napędzały jego wzrost, może przyspieszyć jego wypadnięcie z łask MAGA.

W międzyczasie demokraci powinni wykorzystać nadchodzący wzrost nierówności jako okazję do ponownego zdefiniowania swojego przesłania, promując politykę wspierającą klasę robotniczą i poprawiającą dostępność cenową. Partia musi liczyć się z przejęciem jej przez korporacje i grupy interesów finansowych – to los, który spotkał również wiele partii lewicowych i centrolewicowych w Europie.

Nawet jeśli Trumpowi uda się odwrócić uwagę od zbliżających się konsekwencji swojej ustawy budżetowej i uniknąć gniewu swoich zwolenników w obliczu rosnących nierówności, Partia Demokratyczna musi wykorzystać nowy budżet – który zabiera biednym, aby dać bogatym – do odbudowy swojej platformy politycznej. Platforma ta musi skupiać się na polityce, która rzeczywiście służy interesom klasy średniej i robotniczej oraz zwalcza nierówności dochodów u ich źródeł. Socjaldemokracja może stanowić ostatnią szansę na powstrzymanie rosnącego autorytaryzmu.

onet.pl

Maciej Danielewicz: - Rozmowy o pokoju w Ukrainie, perspektywy polityki pieniężnej w USA czy Trump i jego presja na podporządkowanie sobie banku centralnego? Które z tych wydarzeń zdecydują o losach globalnej giełdowej hossy?

Piotr Kuczyński: Te sprawy są faktycznie najważniejsze dla światowych rynków finansowych. Ale ich wpływ na pieniądze inwestorów będzie inny w każdym rejonie świata. Gdyby – co się raczej, moim zdaniem, nie wydarzy – doszło do zawarcia pokoju Rosja-Ukraina, to polski rynek eksplodowałby z zadowolenia, a złoty by się umocnił. Bylibyśmy jednym z największych beneficjentów zawieszenia wojny. Ale na razie chyba ku temu nie idziemy.

Dla globalnych rynków finansowych niewątpliwie wydarzenia w Stanach Zjednoczonych mają większe znaczenie niż to, co się dzieje w Europie. Jeżeli Wall Street dostanie kataru, to cały świat będzie miał grypę. A katar może się przydarzyć w związku z relacjami na linii Donald Trump – Jerome Powell. Wiemy, że niechęć prezydenta USA do szefa banku centralnego jest olbrzymia. Żeby było zabawniej, Jerome Powell został wybrany na szefa Fed właśnie przez Donalda Trumpa podczas jego pierwszej kadencji. No, ale teraz się nie kochają.

Trump chce, żeby stopy procentowe w Stanach Zjednoczonych spadały, bo chce pomóc gospodarce. I pokazać, że za jego prezydentury to dopiero gospodarka hula! Do tego potrzebne są tańsze kredyty, więc i niższe stopy procentowe. Trump obrzuca Powella niecenzuralnymi słowami, które nie przystoją prezydentowi. Powell na pytania dziennikarzy zawsze odpowiada: „My polityką się w Fed nie zajmujemy. Nie będziemy tego komentować”.

Trump chciał wyrzucić Powella przed upływem kadencji, która kończy się w maju przyszłego roku. Chyba już odszedł od tej narracji, ale za to teraz zapowiada, że wyznaczy następnego szefa Fed już we wrześniu tego roku.

- Czy to osłabi pozycję Powella na rynkach finansowych jako kreatora polityki pieniężnej USA?

Prezydent otwarcie mówi, że chciałby mieć dużo większy wpływ na bieżące decyzje podejmowane przez bank centralny. To absolutne bluźnierstwo. Niezależność banku centralnego by w takiej sytuacji prysła. Prezydent Trump wszedłby w buty prezydenta Recepa Erdogana z Turcji, który zmieniał szefów banków centralnych jak rękawiczki, bo mu się nie podobała ich polityka. A co się działo z lirą turecką przy takim wpływie polityków na bank centralny, to mogliśmy obserwować. Prezydent Erdogan doprowadził do potężnego osłabienia liry.

- Przewodniczącym Fed pozostaje jednak Powell. Czy Pana zdaniem jego wypowiedzi na sympozjum bankierów w Jackson Hole przybliżają nas do dużych cięć stóp procentowych w USA, co zapewne pomogłoby hossie na światowych giełdach? 

On stara się zazwyczaj być bardzo ostrożny, a ostatnio jest… ostrożny jeszcze bardziej. Ta ostrożność obecnie jest bardziej wskazana niż kiedykolwiek, bo – tak jak mówiłem – prezydent Trump chce zmienić sposób funkcjonowania Fed. To jest naprawdę niebezpieczne.

Jak słyszę o potencjalnych następcach Jerome’a Powella, o możliwych zmianach prawnych dotyczących Fed, o potencjalnym wpływie, jaki może uzyskać prezydent USA na działanie banku centralnego, to się dziwię, że za euro inwestorzy płacą tylko 1,17 dolara. Sytuacja inwestorów w Stanach Zjednoczonych podczas tej prezydentury jest trudna.

- Czyli Ameryka, dolar, amerykańskie obligacje to nie jest już – jak dotychczas – bezpieczna przestań? W ostatnich tygodniach inwestorzy zdawali się wierzyć, że jednak amerykańskie aktywa wciąż nią są.

Sytuacja wyglądała fatalnie w kwietniu, kiedy prezydent Trump wyszedł z propozycją ceł wzajemnych. Amerykanie uwielbiają akronimy i wówczas taki nowy akronim powstał: TIARA. To ozdoba na włosy, ale inwestorzy rozpisali to słowo jako There is a real alternative. Chodzi o to, że są inne, lepsze opcje inwestycyjne, poza Stanami Zjednoczonymi. Na tym skorzystała również warszawska giełda. Ale również real brazylijski, również inne waluty krajów rozwijających się i polski złoty też na tym korzystał. To była ucieczka części kapitału ze Stanów Zjednoczonych.

- Ta TIARA to chyba głos rozpaczy inwestorów. Jak można wyjść z rynku, który skupia największe i najbardziej innowacyjne spółki świata, połowę kapitalizacji światowych rynków kapitałowych, na którym handluje się najpopularniejszymi obligacjami świata i walutą, która ma 60-procentowy udział w światowym handlu? 

Teraz to się trochę uspokoiło. Ale jeżeli prezydent Trump zacznie rzeczywiście mieć widoczny wpływ na działanie Fed, to… może być różnie. Wtedy naprawdę nie chciałbym być blisko dolara. Trzeba się będzie również zmierzyć z kwestią wiarygodności danych makro nadchodzących z USA. Dotąd czasem marudziliśmy, że dane z rynku pracy są weryfikowane po miesiącu, dwóch. BLS, czyli Bureau of Labor Statistics, podawało ostatnio dane z rynku pracy i zrobiło weryfikację wcześniejszych odczytów. Na tyle dużą, że to doprowadziło Trumpa do furii. W związku z tym wyrzucił szefową tego biura.

- Sądzi Pan, że rynki finansowe będą teraz ostrożniej patrzyły na dane z USA?

Ja już to widzę, i w serwisie Bloomberga, i w Reutersie. A trzeba brać pod uwagę, że BLS podaje również dane o inflacji. W związku z tym, gdy ostatnio BLS podawał całkiem niezłe dane o inflacji w USA, to ja już nie wiedziałem – wierzyć w nie czy nie wierzyć? Coraz więcej poważnych agencji mówi, że będą się pojawiały prywatne biura, prywatne ośrodki naukowe, które będą podawały dane inne niż te oficjalne, rządowe. Bo rządowe nie będą już uznawane za wiarygodne.

- Do jakiego poziomu mogą spaść stopy procentowe w USA?

Najwięksi optymiści mówią o trzech obniżkach, w sumie o 75 pkt bazowych. Wtedy stopy spadłyby do poziomu 3,5–3,75%. To wydaje się prawdopodobne, ale jeżeli rzeczywiście inflacja będzie rosła, to członkowie Fed mogą zmienić zdanie w sprawie obniżek.

Powell powiedział na ostatniej konferencji prasowej wyraźnie, że jeżeli chodzi o wpływ polityki celnej Stanów Zjednoczonych na inflację, to jesteśmy dopiero na początkowym etapie tego wpływu. Inaczej mówiąc, jego zdaniem tym, co w tej chwili widzimy, nie należy się przejmować. Mamy niewielkie zmiany inflacji, ale zobaczymy dużo, dużo większe. Trump twierdzi co prawda, że cła spowodują tylko jednorazowe zmiany cen, a już za rok będziemy mieli wyższą bazę i inflacja spadnie.

Ale Powell nie wyklucza, że poza tym jednorazowym wpływem, cła będą miały jednak wpływ bardziej długofalowy na amerykańską gospodarkę i na inflację. Dla mnie jest to oczywiste, bo jeśli bardzo wiele rzeczy zdrożeje, to zdrożeją również usługi. Jak zdrożeją usługi, to będzie presja na rynek pracy, na wynagrodzenia, i mamy jak w banku efekt drugiej rundy, czyli kolejne wzrosty cen.

- Jak ta perspektywa wpłynie na dolara? Czy ten docelowy wpływ ceł na inflację i stopy procentowe już jest zawarty w cenie dolara?

Nie, według mnie dolar tego jeszcze nie wycenił. I – jak mówiłem – dolar nie wycenił wielu rzeczy negatywnych dla tej waluty. Ani obniżek stóp, ani wpływu administracji na Fed, czyli sytuacji, kiedy istnieje ryzyko, że bank centralny traci niezależność. Poza tym – Donald Trump chce mieć słabszego dolara. Dlatego, że słabszy dolar to większa konkurencyjność gospodarki. Słaby dolar ma pomoc gospodarce amerykańskiej. W związku z tym, jeżeli oni sami chcą mieć słabego dolara, to będą go mieli. Tak zakładam.

Słaby dolar może być korzystny dla eksportu. Konkurencyjność gospodarki amerykańskiej rośnie. Jest jedna rzecz, o której ciągle mówię: bardzo łatwo jest rozpocząć taki proces, trudniej zakończyć. Pamiętamy porozumienie Plaza Accord z 1985 r., kiedy najważniejsze postaci zarządzające pięcioma największymi wówczas gospodarkami świata zdecydowali o osłabieniu dolara. Po dwóch latach trzeba było zawierać kolejne porozumienie – Louvre Accord, bo dolar był… za słaby. Żebyśmy przypadkiem nie poszli w tym kierunku.

subiektywnieofinansach.pl

Przywódca Chin Xi Jinping, inaugurując defiladę z okazji 80. rocznicy kapitulacji Japonii i zakończenia II wojny światowej na Dalekim Wschodzie, stwierdził w środę, że naród chiński "zdecydowanie stoi po właściwej stronie historii, po stronie postępu ludzkości". Na trybunie honorowej zasiedli przywódcy Rosji i Korei Płn. - Władimir Putin i Kim Dzong Un.

W transmitowanym przez telewizję przemówieniu na placu Tiananmen w Pekinie, Xi Jinping podkreślił, że "chińska wojna ludowa oporu przeciwko japońskiej agresji stanowiła ważną część światowej wojny antyfaszystowskiej". - Naród chiński, kosztem ogromnych ofiar, wniósł wielki wkład w ratowanie Europy i obronę pokoju na świecie - dodał przywódca, ubrany w mundur w stylu przewodniczącego Mao Zedonga.

Chiński przywódca zaapelował o budowanie "społeczności o wspólnej przyszłości dla ludzkości", ostrzegając przed powtórką historii. Podkreślił, że naród chiński "nie boi się przemocy, opiera się na własnych siłach i stale się doskonali". Armia Ludowo-Wyzwoleńcza (ALW) ma "wiernie wypełniać swoje święte obowiązki", chronić jedność państwa i przyczyniać się do "wielkiego odrodzenia narodu chińskiego".

Po dziesięciominutowym przemówieniu Xi dokonał przeglądu wojsk.

W defiladzie, określanej jako największa parada wojskowa w historii komunistycznych Chin, uczestniczyło ponad 10 tys. żołnierzy z 45 formacji wojskowych, w tym oddziały piechoty, sił powietrznych, marynarki wojennej, wsparcia informatycznego, które pojawiły się po raz pierwszy, oraz formacje historyczne.

Wzdłuż alei Chang'an przecinającej plac Tiananmen przejechały setki pojazdów wojskowych z najnowocześniejszym uzbrojeniem. Jak podkreślono, większość sprzętu została zaprezentowana po raz pierwszy. Wśród nich można było dostrzec międzykontynentalne pociski balistyczne (ICBM), takie jak DF-61, DF-31BJ, pociski manewrujące YJ-19 i CJ-1000.

Na platformach zaprezentowano nowe systemy obrony przeciwlotniczej i przeciwrakietowej, jak HQ-9C, pociski przeciwokrętowe i podwodne, w tym YJ-15, systemy radarowe oraz jednostki bezzałogowe powietrzne i morskie. Zadebiutował także czołg podstawowy typu 99A, wyposażony w działo kalibru 125 mm.

Nad ponad 50 tys. widzów zgromadzonych na placu centralnym stolicy przeleciały helikoptery, tworząc kształt liczby 80. Nastąpił także przelot eskadr z udziałem ponad 100 samolotów, w tym myśliwców, bombowców oraz samolotów transportowych.

Na zakończenie wypuszczono 80 tys. "gołębi pokoju".

Na trybunie honorowej wśród zagranicznych gości znaleźli się przedstawiciele 26 państw, m.in. przywódcy Rosji i Korei Północnej - Władimir Putin i Kim Dzong Un - oraz prezydent Iranu Masud Pezeszkian. Najwyżsi rangą przedstawiciele Europy, którzy obecni byli na defiladzie, to prezydent Serbii Aleksandar Vucić i premier Słowacji Robert Fico.

Podczas transmisji państwowej telewizji CCTV pokazano gestykulującego Xi Jinpinga, który wymienił kilka słów z Kim Dzong Unem.

(...)

PAP

Prezydent Rosji Władimir Putin nadal demonstruje swoją niechęć do kompromisu w sprawie swoich niezłomnych żądań całkowitej kapitulacji Ukrainy. Putin twierdził 1 września na szczycie Szanghajskiej Organizacji Współpracy (SCO) w Tianjinie w Chińskiej Republice Ludowej (ChRL), że „kryzys” na Ukrainie wynika z sprowokowanego przez Zachód „zamachu stanu” na Ukrainie w 2014 roku (mając na myśli demokratycznie zorganizowaną Rewolucję Godności na Ukrainie), a nie „w wyniku ataku Rosji na Ukrainę”. Putin twierdził również, że wojna na Ukrainie wynika z ciągłych prób Zachodu, aby wprowadzić Ukrainę do NATO, co według Putina stanowiłoby bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa Rosji. Putin twierdził, że „zamach stanu” z 2014 roku wyeliminował polityczne kierownictwo Ukrainy, które nie popierało członkostwa Ukrainy w NATO. Putin twierdził, że pokój na Ukrainie może być trwały i długoterminowy jedynie wtedy, gdy rozwiązanie wyeliminuje „podstawowe przyczyny” wojny, które urzędnicy Kremla wielokrotnie definiowali jako rzekomą dyskryminację rosyjskojęzycznych mieszkańców Ukrainy przez Ukrainę oraz rozszerzenie NATO. Kreml często używał tej narracji o „podstawowych przyczynach”, aby wzywać do zastąpienia obecnego rządu ukraińskiego marionetkowym rządem rosyjskim, zobowiązania Ukrainy do neutralności i odwołania polityki otwartych drzwi NATO. Twierdzenie Putina, że ​​„zamach stanu” z 2014 roku „wyeliminował” ukraińskich przywódców, jest również odniesieniem do powtarzanej narracji Kremla, że ​​obecny rząd ukraiński jest nielegalny i nie powinien sprawować władzy. Putin powtarza te kremlowskie narracje własnym głosem, wskazując, że Putin podtrzymuje swoje pierwotne cele wojenne.

Kreml prawdopodobnie zaplanował publikację nagrania wideo byłego prezydenta Ukrainy Wiktora Janukowycza tak, aby zbiegło się ono z przemówieniem Putina w Szanghajskiej Organizacji Współpracy, aby legitymizować żądanie Putina dotyczące zmiany reżimu na Ukrainie. Rosyjskie media państwowe opublikowały 1 września nagranie wideo, w którym Janukowycz twierdził, że w czasie swojej prezydentury działał na rzecz zbliżenia Ukrainy z UE, a jego ostatecznym celem było przystąpienie Ukrainy do UE. Janukowycz obwinił partnerów Ukrainy z UE o „niewłaściwe” zachowanie podczas negocjacji ukraińsko-unijnych i skrytykował UE za niezrozumienie trudności gospodarczych Ukrainy. Janukowycz twierdził również, że zawsze sprzeciwiał się członkostwu Ukrainy w NATO, które jego zdaniem byłoby „katastrofą” i „prostą drogą do wojny domowej”. Ostatni publiczny występ Janukowycza w mediach miał miejsce w lipcu 2022 roku, kiedy wezwał Ukraińców do poddania się Rosji. Czas nagrania przemówienia Janukowycza nie jest znany, ale rozpoczął je stwierdzeniem, że Putin „ma absolutną rację” – najwyraźniej w odpowiedzi na uwagi Putina na temat Ukrainy podczas szczytu Szanghajskiej Organizacji Współpracy, co wskazuje na prawdopodobieństwo zaplanowanej akcji informacyjnej. Publikacja nagrania Janukowycza w rosyjskich mediach państwowych została prawdopodobnie celowo zaplanowana tak, aby zbiegła się z wypowiedziami Putina. Kreml może stwarzać warunki, aby twierdzić, że Janukowycz jest prawowitym przywódcą Ukrainy – a nie prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski. Takie twierdzenia są jednak fałszywe, ponieważ Janukowycz uciekł z Ukrainy z własnej woli po rewolucji godności, a od tego czasu na Ukrainie odbyło się kilka demokratycznych wyborów.

understandingwar.org

Zmiana podmiotów kontrolujących aktywa nie jest w Rosji niczym nowym i wpisuje się w sposób funkcjonowania reżimu. Kreml traktuje bowiem państwo jako swoją własność. W konsekwencji prawa własności są tam kategorią umowną i w pełni zależną od arbitralnej decyzji przywódcy. Gwarantują je nie prawo i sądy, ale właśnie jego decyzja.

Podział własności postępuje w zasadzie od dojścia do władzy Putina w 2000 r. Ludzie z jego najbliższego otoczenia jedynie w niewielkim stopniu brali udział w prywatyzacji lat 90., więc zaplecze ekonomiczne budowali na pasożytowaniu na własności publicznej i odbieraniu majątku już rozdystrybuowanego. Służyło temu m.in. doprowadzenie do bankructwa i przejęcie aktywów największego w kraju koncernu naftowego – Jukos – a także fortun oligarchów z czasów Borysa Jelcyna: Władimira Gusinskiego czy Borysa Bieriezowskiego. Jednocześnie w oparciu o nie budowano silne państwowe koncerny, jak Gazprom i Rosnieft’, oraz prywatne majątki członków ekipy rządzącej.

Wojna i zachodnie restrykcje mocno zintensyfikowały ten proces, przy czym jego tempo rośnie z każdym kolejnym miesiącem agresji na Ukrainę. Oszacowanie wartości zachodzących zmian własnościowych jest w zasadzie niemożliwe. Przede wszystkim nie ma jednego rejestru nacjonalizowanych aktywów. Pozwy dotyczące konfiskaty własności wnoszone przez prokuraturę rozpatrywane są przez sądy w różnych regionach, a część spraw jest niepubliczna. Majątek szczególnie trudno wycenić w obecnych, szybko zmieniających się warunkach biznesowych. Dotyczy to zwłaszcza wycofujących się z FR zagranicznych spółek czy majątku ukraińskiego na terytoriach okupowanych.

W ostatnich miesiącach w Rosji nasila się zwłaszcza nacjonalizacja. Według szacunków biura adwokackiego NSP łączna wartość aktywów przejętych od lutego 2022 do czerwca 2025 r. wyniosła ok. 3,9 bln rubli (ok. 50 mld dolarów po kursie z czerwca 2025 r.), tj. ok. 2% PKB, z czego ponad 1,5 bln rubli przypadało na te należące do podmiotów z zagranicy. Oznacza to trzykrotny wzrost wartości zagarniętego majątku w ciągu roku (w połowie 2024 r. szacowano go na 1,3 bln rubli). Zbieżne rezultaty dała analiza 100 pozwów prokuratury dotyczących nacjonalizacji własności przeprowadzona przez eksperta antykorupcyjnego Ilię Szumanowa. Wynika z niej, że w ciągu pierwszych trzech lat pełnoskalowej wojny (tj. do marca 2025 r.) wartość odebranych aktywów wyniosła ok. 2,6 mld rubli, tj. ok. 28 mld dolarów (po średnim kursie z 2024 r.). W badaniach tych widać również wyraźny wzrost dynamiki tego procesu w 2025 r.: o ile w 2024 r. objął on 157 firm wartych 1,1 bln rubli, o tyle w pierwszym kwartale 2025 r. państwo przejęło już 50 podmiotów o łącznej wartości ponad 800 mld rubli.

Ważnym elementem zagarniania własności przez osoby z otoczenia Kremla jest też – jak już wskazano – wykupywanie za bezcen aktywów spółek zagranicznych wycofujących się z kraju lub ich nacjonalizacja, choć tempo tego procesu mocno wyhamowało. Zgodnie z badaniami prowadzonymi przez Kijowską Szkołę Ekonomii (KSE) od początku inwazji do lipca 2025 r. Rosję zupełnie opuściło ponad 500 przedsiębiorstw (z ok. 1,5 tys. posiadających tam aktywa w momencie jej ataku na Ukrainę). Przy tym część z nich została wywłaszczona, a większość sprzedano krajowym podmiotom po zaniżonych cenach (np. moskiewskie zakłady samochodowe należące do Renault nowy właściciel kupił za jednego rubla). Zarazem informacje o wielu transakcjach nie trafiają do opinii publicznej.

KSE oszacowała natomiast straty – z tytułu odpisów księgowych związanych ze spadkiem wartości aktywów lub ich całkowitego pozbawienia albo różnicami kursowymi – poniesione przez zewnętrzne firmy wycofujące się z kraju w pierwszych trzech latach pełnoskalowej wojny na 167 mld dolarów. Przy tym odpisy około połowy tego majątku przypadły na 2022 r. r., a kolejnych 38% – na 2023 r. Niższa dynamika opuszczania Rosji to głównie konsekwencja strategii biznesowych tych firm i ich gotowości do dalszego zarabiania na tym rynku, ale też barier wprowadzanych przez władze, m.in. konieczności uzyskania zgody komisji rządowej na zbycie aktywów oraz zaakceptowania przez nią wartości takiego posunięcia.

Zgodnie z obowiązującymi regulacjami w 2025 r. sprzedaż własności zagranicznej następuje z 60% upustem od ustalonej ceny. Dodatkowo należy uiścić podatek w wysokości 35% wartości transakcji, nazywany „dobrowolną opłatą” (w zależności od porozumienia stron płaci go kupujący lub sprzedający). Kalkulacje KSE mówią, że łączne dochody budżetu Federacji Rosyjskiej z tego tytułu w latach 2022–2024 wyniosły ok. 3 mld dolarów. Oznacza to, że zewnętrzny właściciel opuszczający ją w 2025 r. może uzyskać za swoje aktywa zaledwie ok. 5% ich wartości, przy czym transfer tych środków za granicę także wymaga odrębnej zgody rządu.

Najtrudniej ocenić zagarnięty przez Rosję majątek na okupowanych terytoriach Ukrainy. Zgodnie z ukraińskimi statystykami w 2021 r. nominalna wartość produktu regionalnego brutto czterech formalnie anektowanych regionów, których armia agresora nie kontroluje w całości, wynosiła ok. 24 mld dolarów. Z analizy przeprowadzonej w sierpniu 2022 r. dla „The Washington Post” przez SecDev – kanadyjską firmę zajmującą się ryzykiem międzynarodowym – ukraińskie zasoby naturalne, w tym złoża węgla, gazu, ropy i metali, przejęte przez najeźdźców były warte co najmniej 12,4 bln dolarów (tj. prawie połowę tego, co wszystkie 2209 zbadanych przez SecDev w tym kraju). Zarazem cząstkową kontrolę nad najbardziej uprzemysłowionymi rejonami obwodów donieckiego i ługańskiego FR zdobyła już w 2014 r. Trzeba jednak pamiętać, że wskutek inwazji zniszczona została znaczna część potencjału tych terenów, a zwłaszcza miast, o które toczyły się zacięte boje, choćby Mariupola. Wysadzenie przez agresora zapory w Nowej Kachowce wywołało zaś trwałe szkody w rolnictwie obwodów chersońskiego i zaporoskiego.

Odbieranie majątku ma w Rosji charakter chaotyczny i przebiega gwałtownie. Rzadko krok ten poprzedzają sygnały o zamiarach władz. Zazwyczaj właścicieli zaskakuje decyzja prokuratury (zob. dalej). Niejasny pozostaje przy tym dobór nacjonalizowanych podmiotów, które różnią się między sobą pod względem wartości (przykładowo holding Domodiedowo, kontrolujący m.in. port lotniczy w Moskwie, wycenia się na ok. 12,5 mld dolarów, a dilera samochodowego Rolf – na ok. 0,7 mld dolarów). Zjawisko dotyka niemal wszystkie sektory gospodarki, w tym transportowy (lotniska, porty, firmy logistyczne), metalurgiczny (Czelabiński Kombinat Elektrometalurgiczny), maszynowy (spółki współpracujące ze stocznią w Petersburgu), zbrojeniowy (zakłady optyczno-mechaniczne, przedsiębiorstwo wytwarzające cynę i ołów), chemiczny (produkcja metanolu), rolno-spożywczy (wytwarzanie makaronów, agroholdingi) oraz energetyczny, w którym aktywa odbierane są głównie podmiotom z zagranicy. Nacjonalizuje się także atrakcyjne grunty (rolne i budowlane), nieruchomości (jak hotel Four Seasons przy Placu Czerwonym), a nawet własność intelektualną (patenty z dziedziny systemów radarowych i środków łączności).

Trudno też usystematyzować proces przejmowania aktywów, analizując ich poprzednich właścicieli. Prokuratura sięga po majątki zarówno miejscowych miliarderów z pierwszej setki rankingu Forbesa, w tym Olega Deripaski (grunty i nieruchomości w Kraju Krasnodarskim), Siejfieddina Rustamowa (przedsiębiorstwa chemiczne) i Konstantina Strukowa (kopalnie złota i zakłady przetwórstwa rudy), jak również byłych przedstawicieli władz, głównie regionalnych (gubernatorów, deputowanych) oraz licznego grona biznesmenów odnoszących sukcesy finansowe – w tym tych, którzy nadal przebywają w Rosji. W znakomitej większości cechowali się oni lojalnością wobec Kremla i nie krytykowali publicznie reżimu ani wojny. Ponadto z charakteru systemu wynika, że musieli się cieszyć protekcją (tzw. kryszą) organów państwowych (np. służb specjalnych FSB) lub osób z kręgów władzy, która jednak okazała się za słaba w starciu z prokuraturą.

Mimo niejasności co do sposobu wyboru aktywów podlegających nacjonalizacji procedura ich przejęcia przez państwo została opracowana dość dokładnie. Głównym operatorem procesu jest prokuratura, której pozwy sądy w znakomitej większości rozpatrują pozytywnie i w ekspresowym tempie. Ponadto w razie wątpliwości prawo interpretowane jest zgodnie z potrzebami organów śledczych. Przykładowo w maju 2025 r. Sąd Konstytucyjny zawyrokował, że w odniesieniu do podważania skutków prywatyzacji w latach 90. w zasadzie nie może być mowy o przedawnieniu, ponieważ w sprawach tego rodzaju upływ czasu należy liczyć od kontroli prokuratorskiej, która wykazała naruszenia, a nie od daty przeprowadzenia transakcji.

W zakresie dostarczania formalnych podstaw odebrania własności prokuraturę wspierają Federalna Służba Bezpieczeństwa czy Komitet Śledczy (przekazują one informacje dotyczące choćby zagranicznych udziałów i paszportów lub powiązań korupcyjnych), a także Federalna Służba Antymonopolowa (może uznać dowolne aktywa za strategiczne z punktu widzenia państwa). Nacjonalizacja często wiąże się też z aresztowaniem dotychczasowych właścicieli i wszczęciem spraw karnych przeciwko nim, a w konsekwencji – konfiskatą majątków bez żadnej rekompensaty.

W większości przypadków sąd odbierając fortuny rosyjskim biznesmenom, powołuje się na:

• nielegalne wejście w ich posiadanie, przede wszystkim po podważeniu wyników prywatyzacji z końca ubiegłego wieku,
• udział w procederze korupcyjnym,
• zagraniczne obywatelstwo – w tym podwójne lub kartę stałego pobytu – właścicieli albo rejestrację spółki poza granicami Rosji; zarzut ten stosuje się zwłaszcza w odniesieniu do firm, które zdaniem Federalnej Służby Antymonopolowej mają istotne (strategiczne) znaczenie dla państwa.

Najczęstszymi formalnymi przyczynami przejęcia własności zagranicznych podmiotów są natomiast:

• względy bezpieczeństwa Rosji oraz nieprzyjazne wobec niej działania USA i jej partnerów – wówczas wywłaszczenie odbywa się zazwyczaj na podstawie specjalnych dekretów Putina,
• działalność ekstremistyczna – na tej podstawie tracą majątek zwłaszcza Ukraińcy,
• niepodporządkowanie się prawu władz okupacyjnych (np. niezarejestrowanie firmy według rosyjskiego prawa) – dotyczy to aktywów w okupowanych regionach Ukrainy.

Podawane powody mają jednak w zasadzie wyłącznie formalne znaczenie, gdyż system prawny FR jest dyspozycyjny, a szansa pozwanych na wybronienie się przed nacjonalizacją – nikła, nawet mimo wątpliwych dowodów. W efekcie w 2025 r. sądy zdołały skrócić czas rozpatrywania spraw tego typu średnio do jednego–dwóch miesięcy, a decyzję często podejmują już na pierwszym posiedzeniu. W niektórych przypadkach (jak choćby holdingu złota Jużuralzołoto) wyrok zapada już po kilku (tu: ośmiu) dniach od złożenia pozwu przez prokuraturę. Co istotne, jej działania najpewniej są zwykle inspirowane przez ludzi z najbliższego otoczenia Kremla, o czym może świadczyć dalszy los tych aktywów i to, pod czyją kontrolę trafiają. Niekiedy dane inicjatora procesu nie stanowią zresztą tajemnicy (vide opisana poniżej historia).

Jak dotąd tylko nieliczni przedsiębiorcy, wobec których wszczęto procedurę wywłaszczenia, zdołali jej uniknąć. W Rosji niezmiernie rzadko udaje się doprowadzić do zmiany orzeczenia sądu – zazwyczaj oznacza to interwencję potężnych mocodawców z wąskiej elity. Dlatego szczególnie ciekawym przypadkiem jest próba nacjonalizacji Iwanowskiego Zakładu Obrabiarek Ciężkich, który w marcu 2024 r. wyrokiem sądu pierwszej instancji został odebrany prywatnemu właścicielowi. Prokuratura dowodziła, że w latach 90. przedsiębiorstwo sprywatyzowano z naruszeniem prawa, więc jego majątek przeszedł pod nadzór państwa. Stroną w sprawie był państwowy gigant Rostiech (kontroluje ok. 70% sektora zbrojeniowego FR), który domagał się przekazania mu tych aktywów. Już w lipcu 2024 r. zakłady wpisano do rządowego planu prywatyzacji na lata 2024–2026. Po pół roku wcześniejsi właściciele podmiotu – Władimir Bieżanow i jego syn – wygrali jednak apelację. Werdykt ten został potwierdzony przez drugi apelacyjny sąd arbitrażowy, co oznacza, że spółka powinna powrócić do rodziny, choć prokuratura i Rostiech wciąż nie chcą się z tym pogodzić. Sukces obrony przed nacjonalizacją może sugerować, że aktywność dynamicznie rozrastającej się od lat korporacji zarządzanej przez Siergieja Czemiezowa wywołuje coraz silniejsze niezadowolenie w putinowskiej elicie.

(...)

Na nacjonalizacji w pierwszej kolejności korzysta Kreml, który wzmacnia swoją kontrolę nad gospodarką, zwiększając udziały w niej. Zarazem prywatny majątek ulega de facto konfiskacie, bez konieczności wypłacania przez budżet państwa rekompensat. Aktywa w większości przekazuje się Federalnej Agencji Zarządzania Majątkiem Państwowym Rosji (Rosimuszczestwo) lub państwowym koncernom należącym do osób z bliskiego otoczenia Putina, w tym Rostiechowi (nadzorowanemu przez wspomnianego Czemiezowa), Rosatomowi (znajdującemu się pod silnymi wpływami Jurija i Michaiła Kowalczuków), Rosniefti (zarządzanej przez Igora Sieczina) i Rossielchozbankowi (zarządzanego przez Dmitrija Patruszewa, syna byłego sekretarza Rady Bezpieczeństwa FR). Niektóre podmioty są natomiast reprywatyzowane i sprzedawane po preferencyjnych cenach również członkom elity, w tym spółkom powiązanym z przyjaciółmi przywódcy – Arkadijem Rotenbergiem czy Jurijem Kowalczukiem.

(...)

Trwająca fala nowych podziałów własności pozwala Kremlowi realizować cele gospodarcze i polityczne. Zmasowane sankcje zachodnie, w tym odcięcie od zagranicznych rynków kapitałowych, poważnie ograniczyły dostępne środki finansowe i majątkowe, którymi może dzielić się wierchuszka. W rezultacie nacjonalizowane aktywa stają się dla wąskiego grona skupionego wokół Putina coraz istotniejszym źródłem pomnażania majątków. Postępująca częściowa reprywatyzacja tylko w nieznacznym stopniu zasila budżet państwa. Dochody z niej – mimo ich wzrostu w ostatnich dwóch latach – pozostają stosunkowo niskie.

Redystrybucja majątków służy m.in. wzmocnieniu nastrojów prowojennych w elicie, gdyż zapewnia jej opcję korzystania na dalszej agresji. Zarówno obsługa konfliktu zbrojnego finansowana z kasy państwa, jak i nacjonalizacja aktywów pozwalają bogacić się ludziom z najbliższego otoczenia dyktatora. W ten sposób – wynagradzając ich lojalność – przerzuca on na nich współodpowiedzialność za napaść na Ukrainę i zwiększa ich zainteresowanie utrzymaniem reżimu.

Kurczenie się zasobów powoduje przy tym, że systematyczne zawęża się grupa nadal mogąca żerować na Rosji. Demonstruje to przebieg procesu nacjonalizacji, w ramach którego prokuratura sięga także po aktywa osób lojalnych wobec Kremla, lecz niewystarczająco ważny dla reżimu. Wywłaszczenie grozi właściwie każdemu – to w efekcie skuteczny instrument podporządkowania reprezentantów biznesu państwu. Dzięki wiszącemu nad nimi niebezpieczeństwu w milczeniu akceptują oni dużo mniej bolesne dla nich decyzje rządzących, jak zwiększanie obciążeń podatkowych i wprowadzanie regulacji działalności. Zastraszeni prywatni przedsiębiorcy na razie nie są skłonni do działań przeciwko reżimowi, mimo że opisywany proces niesie zagrożenie dla ich stanu posiadania i wolności.

Z uwagi na hermetyczność rosyjskiego systemu władzy trudno coś powiedzieć o nastrojach panujących w tamtejszej elicie. Jak dotąd w jej szeregach nie widać ostrych konfliktów o aktywa, choć oznaki napięć – już tak. Wskazuje na nie m.in. wspomniane wstrzymanie przejęcia Iwanowskiego Zakładu Obrabiarek Ciężkich przez zarządzany przez Czemiezowa – głównego beneficjenta wojny – Rostiech. Pojawiały się też informacje o rosnącej rywalizacji o nacjonalizowane majątki firm. Przykładowo koncernem Kubań-Wino, znajdującym się pod kontrolą Rossielchozbanku, ma być zainteresowany Arkadij Rotenberg, podczas gdy aktywa po francuskim Danonie, które otrzymał Ramzan Kadyrow, chciał przejąć właśnie Rossielchozbank. Wolno zatem przypuszczać, że współzawodnictwo w wyższych kręgach zaostrza się. Na ten moment Putin skutecznie odgrywa rolę arbitra, rozstrzygając konflikty i przekazując otoczeniu do podziału udziały je zadowalające, ale zachłanność ekipy, rosnąca wraz z przejmowaniem kolejnych zdobyczy, oraz niepewność co do rozwoju sytuacji gospodarczej w kontekście wojny z Ukrainą przyspieszają tempo podziału własności.

osw.waw.pl

Rosyjscy milblogerzy skrytykowali rosyjskie Ministerstwo Obrony (MON) za wyolbrzymianie sukcesów na polu bitwy. Rosyjscy milblogerzy ostro skrytykowali twierdzenia szefa Sztabu Generalnego Rosji, generała armii Walerija Gierasimowa z 30 sierpnia, że ​​siły rosyjskie zajęły 3500 kilometrów kwadratowych terytorium i 149 osiedli od marca 2025 roku, i odrzucili twierdzenie Gierasimowa, że ​​siły rosyjskie zajęły połowę Kupjańska. Milblogerzy określili dane Gierasimowa jako „bardzo dużą przesadę” i zapytali, które elementy rosyjskiej struktury dowodzenia wojskowego przekazują fałszywe raporty rosyjskiemu naczelnemu dowództwu. ISW zaobserwował dowody pozwalające oszacować, że siły rosyjskie zdobyły jedynie około 2346 kilometrów kwadratowych terytorium Ukrainy i zajęły 130 osiedli między 1 marca a 30 sierpnia.

Kreml intensyfikuje te działania informacyjne, ponieważ jego zdobycze terytorialne pozostają nieproporcjonalnie ograniczone i powolne w stosunku do poniesionych strat. 30 sierpnia ukraiński Sztab Generalny poinformował, że siły rosyjskie poniosły 210 000 ofiar w ludziach w obwodach charkowskim, ługańskim i donieckim w okresie od stycznia do sierpnia 2025 r., średnio 26 250 ofiar miesięcznie. Ukraiński Sztab Generalny poinformował, że siły rosyjskie poniosły łącznie 290 000 ofiar w ludziach na całym teatrze działań wojennych w okresie od stycznia do sierpnia 2025 r., średnio 36 250 ofiar miesięcznie. Rosyjskie media opozycyjne Meduza i Mediazona poinformowały 29 sierpnia, że ​​dane z Rosyjskiego Rejestru Spraw Spadkowych (RND) sugerują, że co najmniej 93 000 rosyjskich żołnierzy zginęło w 2024 roku — prawie dwa razy więcej niż w 2023 roku (około 50 000), a według szacunków z wykorzystaniem modelu predykcyjnego od początku 2025 roku zginęło co najmniej 56 000 rosyjskich żołnierzy. Zyski Rosji były w dużej mierze stopniowe i powolne od wielu miesięcy, a tempo rosyjskich postępów jest niewiarygodnie powolne w świetle norm nowoczesnej zmechanizowanej wojny. Każda ocena osiągnięć i siły Rosji na polu bitwy musi uwzględniać zarówno tempo postępów, jak i wynikające z nich straty, aby dokonać tych zysków.

understandingwar.org

Gruntowne reformy mają znacznie zwiększyć obciążenia finansowe wielu obywateli Rosji. Chociaż urzędnicy obiecali, że nie będą dalej podnosić podstawowych podatków, zwiększają oni grzywny, akcyzę i koszty usług państwowych. Jest oczywiste, że dopóki wojna będzie się przedłużać, portfele Rosjan będą coraz częściej traktowane jako "nowa ropa". Jednak pomimo oczekiwań dotyczących dodatkowych dochodów w wysokości bilionów rubli, deficyt budżetowy kraju nadal rośnie, a w lipcu Ministerstwo Finansów nawet nie wywiązało się z płatności.

W styczniu Rosja zmieniła strukturę podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) z systemu dwustopniowego na pięciostopniowy. Ekonomiści z Moskiewskiej Wyższej Szkoły Ekonomicznej (HSE) oszacowali niedawno, że sama ta zmiana spowodowała spadek realnego wzrostu dochodów rozporządzalnych o 0,4 proc. w 2025 r. Autorzy raportu HSE ostrzegają, że w połączeniu z podwyżką opłat konsumpcyjnych wzrost podatków ma ograniczyć wydatki gospodarstw domowych, a tym samym wywrzeć presję na spadek ogólnego PKB.

Przedsiębiorstwa również płacą więcej: podatek od zysków wzrósł z 20 proc. do 25 proc., podwyższono opłaty za wydobycie minerałów dla producentów metali i nawozów, a małe firmy korzystające z uproszczonych systemów podatkowych muszą teraz płacić podatek VAT. W sumie Ministerstwo Finansów prognozuje, że w tym roku państwo uzyska dodatkowe 2 bln 6 mld rubli (118 mld zł), w tym 1 bln 600 mld (72 mld zł) z podatku od zysków i 533 mld (24 mld zł) z podatku dochodowego od osób fizycznych, a w ciągu pięciu lat 17 bln (682 mld zł).

Wpływy rzeczywiście wzrosły. Federalna Służba Podatkowa Rosji poinformowała, że w pierwszych pięciu miesiącach 2025 r. dochody na wszystkich poziomach wzrosły o sześć proc., a wpływy z podatku dochodowego od osób fizycznych wzrosły o 14 proc. do 300 mld rubli (ponad 13 mld zł). Jest to jednak znacznie mniej niż 30-procentowy wzrost odnotowany rok wcześniej. Regionalne podatki dochodowe są w coraz większym stopniu przekierowywane do Moskwy, a federalne wpływy z podatku dochodowego od osób fizycznych wzrosły w okresie styczeń-maj o 52 proc. do 88 mld rubli (4 mld zł), choć liczba ta nadal jest niższa od zakładanych celów. Wpływy z podatku od zysków wzrosły o 74 proc.

Pomimo wzrostu dochodów z niektórych źródeł, inne wpływy podatkowe spadają. W związku z niskimi cenami ropy naftowej na świecie wpływy z podatku od wydobycia kopalin spadły o 18 proc. w porównaniu z relatywnie dobrym rokiem 2024. Ogólnie rzecz biorąc, dochody są na poziomie z 2023 r., który jest porównywalny z poziomem sprzed wojny w 2021 r. W połączeniu z rosnącymi wydatkami rządowymi i przedterminowymi płatnościami z tytułu kontraktów państwowych deficyt przekroczył pierwotne cele, osiągając 3,7 bln rubli (168 mld zł), czyli 1,7 proc. PKB — znacznie powyżej 1 bln rubli (45 mld zł), czyli 0,5 proc. PKB, zapisanych w pierwotnej ustawie budżetowej. Konieczne było uchwalenie poprawek, ale zrewidowany pułap został już prawie osiągnięty.

Dochody ze źródeł innych niż ropa i gaz wzrosły o 12,7 proc., czyli 1 bln 45 mld rubli (prawie 66 mld zł). Jednak to już nie wystarcza.

Blok finansowy rządu nie jest w stanie pohamować apetytu kompleksu militarno-przemysłowego, ani osłabić determinacji Kremla do kontynuowania wojny. Wypełnienie luki budżetowej dochodami z eksportu staje się coraz trudniejsze: ceny ropy naftowej nadal spadają, a Międzynarodowa Agencja Energetyczna (IEA) zakwestionowała zdolność Rosji do zrekompensowania tego spadku większym wolumenem eksportu.

Skąd więc wziąć pieniądze? Na razie planuje się sięgnąć po Narodowy Fundusz Bogactwa. Minister finansów Rosji Anton Siłuanow stwierdził, że "nasz Narodowy Fundusz Bogactwa miał zostać uzupełniony. W pierwszych trzech miesiącach [2025 r.] zwiększyliśmy go o ponad 200 mld rubli (9 mld zł)". Dodał, że "obecnie wykorzystujemy 447 mld rubli (20 mld zł) z funduszu" – nieco ponad 10 proc. jego płynnej części. Siłuanow powiedział, że nie będzie dodatkowych pożyczek ani nowych podwyżek podatków. (...)

Siłuanow obiecał również, że nie będzie zmieniać podstawowego systemu podatkowego: "W każdym razie do 2030 r. podstawowe warunki podatkowe są ustalone i pozostaną niezmienione". Ostrzegł, że kolejna runda radykalnych podwyżek podatków byłaby poważnym eksperymentem społecznym, niosącym ryzyko zepchnięcia części gospodarki do szarej strefy lub spowodowania gwałtownego spadku koniunktury w kluczowych gałęziach przemysłu. Wyższe opłaty eksploatacyjne dla hutników w okresie słabego popytu zagranicznego na ich produkty sprawiły, że firmy już zapowiedziały, iż mogą być zmuszone do zamknięcia produkcji.

(...)

Wyższe opłaty państwowe za wnoszenie spraw do sądu miały na celu osiągnięcie dwóch celów jednocześnie: zwiększenie dochodów i zmniejszenie presji na system sądowniczy. Średnio opłaty wzrosły od 10 do 15 razy, a w niektórych przypadkach nawet ponad 50 razy. Poprawki zostały już przyjęte.

"Weźmy na przykład nieprawidłową opłatę za mieszkanie, nieprawidłową opłatę za media lub nieprawidłowo nałożoną grzywnę: masowe pozwy o ponowne obliczenie tych opłat trafiają do sądów. Jeśli opłata wynosiła wcześniej 300 rubli (niecałe 14 zł), to teraz będzie wynosić 3000 rubli (136 zł)" – wyjaśniła deputowana do Dumy Państwowej Oksana Dmitrijewa.

(...)

Kierowcy wydają się jednym z najłatwiejszych celów dla rządu. Od czasów radzieckich posiadanie samochodu jest symbolem dobrobytu, ale opłaty dotykają również ciężarówki przewożące towary i pojazdy specjalne, takie jak dźwigi na placach budowy lub kombajny na polach. Oznacza to, że rząd może zebrać więcej pieniędzy z bardzo szerokiego grona źródeł, z których większość nie może realistycznie zaprzestać korzystania z pojazdów.

Ministerstwo Finansów proponuje podwyższenie opłat od momentu otrzymania dokumentów przez kierowców. Od 1 września ministerstwo chce podwoić koszt różnych praw jazdy z przedziału 2000-3000 rubli (90-136 zł) do 4000-6000 rubli (182-273 zł). Inne usługi związane z posiadaniem pojazdu również staną się droższe. Od 1 kwietnia 2025 r. kierowcy nie będą już mogli automatycznie przedłużać ważności praw jazdy, ponieważ zniesiono przywilej wprowadzony w czasie pandemii.

Ministerstwo Przemysłu i Handlu również zajmuje się właścicielami samochodów. Opłata recyklingowa od importowanych pojazdów, wprowadzona po raz pierwszy na wniosek państwowego konglomeratu AvtoVAZ — znanego przede wszystkim z produkcji samochodów marki Łada — ma wzrosnąć dla osób fizycznych sprowadzających samochody zakupione do użytku osobistego.

Minister przemysłu i handlu Anton Alikanow otwarcie przyznał, że głównym celem jest zwiększenie dochodów rządowych. — Mówimy o dziesiątkach miliardów rubli. Nasze szacunki wahają się od 40 do 60 mld rubli (między 1 mld 800 mln a 2 mld 700 mln zł) – powiedział posłom w Dumie Państwowej.

Wyższa opłata recyklingowa już spowodowała spadek sprzedaży samochodów, podwyższenie cen wielu towarów i usług oraz utrudniła rolnikom zakup potrzebnego sprzętu. Jednak polityka ta jest uważana za na tyle skuteczną, że rząd planuje obecnie rozszerzyć opłatę recyklingową na sprzęt elektroniczny.

— Oprócz uzyskania dodatkowych źródeł dochodów, nadal stymulujemy produkcję krajową. Myślę, że podobne podejście można rozważyć w innych sektorach – powiedział Alikanow. Obie jego najnowsze pomysły pozostają w fazie propozycji, ale wyraźnie sygnalizują kierunek myślenia rządu.

Ta sama logika stała za ogłoszeniem, że rosyjski eksperyment z samozatrudnieniem zakończy się w 2028 r. Wiceminister finansów Aleksiej Sazanow był mniej kategoryczny, mówiąc jedynie, że system podatkowy ulegnie zmianie. Tak czy inaczej, samozatrudnienie nie będzie już oferowało żadnych realnych korzyści.

Wprowadzony w 2019 r. podatek od dochodów zawodowych pomógł ujawnić prawie całą "gospodarkę garażową" i nieformalną pracę na małą skalę, taką jak pieczenie ciast w domu. Teraz osoby te nie mają wielkiego wyboru: albo zaczną płacić pełne podatki od działalności gospodarczej, albo zamkną działalność, ponieważ organy podatkowe nauczyły się śledzić niezgłoszoną pracę.

Dla 13,5 mln osób samozatrudnionych w Rosji termin 2028 r. może nadejść wcześniej. Nikołaj Arefiew, zastępca przewodniczącego Komisji Polityki Gospodarczej Dumy Państwowej, twierdzi, że status samozatrudnienia utrudnia walkę z pracą "na czarno" i kosztuje budżet dochody z ubezpieczeń i podatków dochodowych. — Nie powinniśmy klasyfikować bezrobotnych jako osoby samozatrudnione. W żadnym innym kraju nie ma czegoś takiego jak samozatrudnienie – narzekał.

Władimir Putin nakazał, aby do końca roku rząd przeanalizował możliwość wycofania uproszczonego systemu podatkowego w niektórych sektorach, co spowoduje odejście ludzi od samozatrudnienia. Uproszczony system pozostanie tylko dla osób o bardzo niskich dochodach. Eksperci szacują, że ostatecznie sześcioprocentowy podatek, który obecnie płacą, wzrośnie do poziomu standardowego podatku od zysków – 25 proc.

Rząd nie zajmuje się tylko drobnym narybkiem. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i przedsiębiorcy indywidualni korzystający z uproszczonego systemu bez płacenia podatku VAT również będą musieli zmierzyć się z niższym pułapem dochodów, zanim zostaną zmuszeni do przejścia na pełne opodatkowanie.

(...)

Rząd ma tylko jedno jasne wyjście z tej sytuacji: zakończyć wojnę, zgodzić się na warunki pokoju, które przynajmniej zniosłyby najsurowsze sankcje, zaprzestać przejmowania przedsiębiorstw od właścicieli krajowych i zagranicznych oraz przywrócić funkcjonujące instytucje i wiele innych. Ale oczywiście są to kroki, których elita rządząca nie podejmie. Oznacza to, że w odpowiedzi na spadające dochody podatkowe rząd będzie nadal podnosił podatki, grzywny, akcyzę i koszty usług państwowych.

Najbardziej prawdopodobną i najprostszą drogą jest podwyższenie podatków akcyzowych, co zawsze tłumaczy się jako środek służący zdrowiu publicznemu, biorąc pod uwagę, że podatki te dotyczą przede wszystkim alkoholu i tytoniu. Nie ma znaczenia, że zeszłoroczne gwałtowne podwyżki stawek akcyzy i zakresu napojów alkoholowych, do których mają one zastosowanie, skłoniły ludzi do powrotu do bimbru i czarnego rynku.

Produkcja wódki i napojów spirytusowych w Rosji się załamała, ogłosił niedawno państwowy organ regulacyjny ds. alkoholu i tytoniu Rosalkogoltabakcontrol (Federalna Służba Kontroli Rynku Alkoholu i Tytoniu). W okresie od stycznia do czerwca całkowita produkcja napojów spirytusowych spadła o 16,1 proc. w ujęciu rok do roku do 79 mln 300 tys. decylitrów. Produkcja wódki spadła o 10,9 proc. do 31 mln 38 tys. dl, a produkcja koniaku spadła o 17 proc. do 3 mln 45 tys. dl.

Agencja nie ujawniła, o ile wzrosło spożycie nielegalnie wyprodukowanego alkoholu i bimbru, a obecnie nie ma możliwości ustalenia tego: podczas gdy eksperci szacowali ten efekt na podstawie danych dotyczących przedwczesnej śmiertelności, państwowa służba statystyczna Rosstat uznała swoje dane demograficzne za tajne.

onet.pl

Pomimo pozytywnego rozstrzygnięcia konfliktu o Karabach, Republika Azerbejdżanu z roku na rok zwiększa nakłady na armię. Przed wybuchem tzw. II wojny karabachskiej (27 września – 10 listopada 2020 r.) Baku przeznaczyło w 2019 r. na armię około 1,85 mld $ (około 3,85% PKB). Drastyczny wzrost nakładów zaobserwowano od 2022 r. W 2022 r. i 2023 r.  azerbejdżańskie wydatki na wojsko wyniosły odpowiednio 2,7 mld $ (około 4,5% PKB) i 3,1 mld $ (prawie 5% PKB). W 2024 r. wzrosły one do poziomu 3,8 mld $ (około 5% PKB). Na 2025 r. azerbejdżańskie władze zabezpieczyły ponad 5 mld $ na armię (ponad 6,5 % PKB). Większość sprzętu wojskowego Azerbejdżan pozyskiwał o dziwo nie z Federacji Rosyjskiej, jak miało to miejsce w przeszłości, a głównie z Państwa Izrael oraz Republiki Tureckiej. Większe zakupy dokonywał również w Republice Włoskiej oraz Islamskiej Republice Pakistanu. Głównymi produktami sprowadzanymi przez Republikę Azerbejdżanu były drony, systemy obrony powietrznej, systemy rakietowe, samoloty transportowe oraz myśliwce czwartej generacji. W 2024 r. przeznaczył aż 2,2 mld $ na import broni z zagranicy. Wszystko to w momencie gdy Azerbejdżan ma znaczącą, bo aż trzykrotną przewagę militarną na Armenią, z którą jest w stanie wojny od lat 90. XX w. Wydawałoby się, że oba kraje są coraz bliżej podpisania traktatu pokojowego. Tak deklarowały jeszcze w marcu br., ale strony nadal nie podpisały go. Wynika to z rozbieżności m.in. w związku z tzw. korytarzem zangezurskim czy też armeńską konstytucją. Kwestie te będą rozwinięte w dalszej części tekstu. To, co najistotniejsze to, że pomimo deklaracji chęci zawarcia traktatu pokojowego przez obie trony, te nadal wydają rekordowe kwoty na armię.

(...)

Drugim najważniejszym partnerem handlowym pozostała Republika Turecka. Całkowity wolumen wyniósł w 2022 r. 4,82 mld $ (9%), w 2023 r. 7,65 mld $ (15%), a w 2024 r. 8 mld $ (17%). Wzajemna wymiana handlowa wzrosła od rosyjskiej inwazji na Ukrainę o ponad 40%.  Relacje gospodarcze z Republiką Turecką będą nadal jednymi z najistotniejszych dla Republika Azerbejdżanu, co w głównej mierze wynika z istotnych więzi politycznych łączących oba kraje. Na terenie Turcji znajdują się niezwykle istotne projekty energetyczny – ropociąg Baku-Tbilisi-Ceyhan (BTC) oraz gazociąg Transanatolijski (TANAP). To m.in. tymi instalacjami przesyłane są dalej azerbejdżańskie surowce, które ostatecznie trafiają choćby do krajów unijnych. Natomiast w kontekście wymiany innych towarów niż węglowodory kluczowe ma być powstanie korytarza lądowego łączącego Republikę Turecką z Republiką Azerbejdżanu. Na obecny moment oba kraje graniczą ze sobą wyłącznie za pośrednictwem azerbejdżańskiej eksklawy Nachiczewan. Umowa z Szuszy podpisana 15 czerwca 2021 r. wspominała już o inwestycjach związanych z tym właśnie obszarem. Zaangażowanie w tę inicjatywę potwierdziła umowa turecko-azerbejdżańska z 25 września 2023 r., podpisana dosłownie kilka dni po odzyskaniu całkowitej kontroli nad Karabachem przez Azerbejdżan. Poza budową kolei mającej połączyć oba kraje, wzięto też pod uwagę inwestycje energetyczne. W marcu 2025 r. oddano już do użytku gazociąg Iğdır-Nachiczewan. Całość inwestycji wydaje się jednak problematyczna z uwagi na stanowisko Republiki Armenii, która nie bierze w ogóle pod uwagę żadnej drogi eksterytorialnej biegnącej przez jej teren, a którą strona turecka i azerbejdżańska określa mianem korytarza zangezurskiego. W przypadku braku porozumienia ze stroną armeńską, alternatywą mogłaby być droga biegnąca przez Islamską Republikę Iranu. W tym celu powzięto również pierwsze kroki pod koniec 2023 r. Jednak Ankarze i Baku będzie zależeć głównie na forsowaniu idei korytarza zangezurskiego, co może w przyszłości przerodzić się w kolejną odsłonę zbrojnego konfliktu pomiędzy Armenią, a Azerbejdżanem. Kwestia ta stoi też na przeszkodzie podpisaniu traktatu pokojowego pomiędzy Baku a Erywaniem.

Rosnący wolumen handlowy Republiki Azerbejdżanu zaobserwowano również w przypadku Federacji Rosyjskiej oraz Chińskiej Republiki Ludowej. W przypadku Rosji wolumen handlowy w 2022 r. wyniósł 3,7 mld $ (7%), w 2023 r. 4,36 mld (8,5%), a w 2024 r. 4,8 mld (10%). Wymiana handlowa pomiędzy obydwoma krajami od 2021 r. wzrosła o ponad 50%.  We wzajemnych relacjach handlowych nie doszło do tak ogromnego wzrostu wolumenu jak miało to miejsce w przypadku rosyjsko-armeńskiej wymiany handlowej. Mimo to Federacja Rosyjska pozostaje jednym z istotniejszych partnerów gospodarczych dla Republiki Azerbejdżanu. W związku z tym nie ma mowy o przyłączaniu się tego kraju do zachodnich sankcji wymierzonych w Moskwę. Wiąże się to z istotnymi więzami ekonomicznymi łączącymi oba kraje. Jakich? Około 90% azerbejdżańskich produktów spożywczych trafia do Rosji, ale z drugiej strony sam Azerbejdżan sprowadza z tego kraju produkty zbożowe. Federacja Rosyjska jest też jednym z głównych rynków zbytu dla azerbejdżańskich produktów niezwiązanych z sektorem energetycznym. Władzom w Baku zależy na tym by właśnie ten segment gospodarki rozwijał się w dalszym stopniu, a krajowy wzrost nie bazował w głównej mierze na węglowodorach. Jednak obustronne umowy związane z sektorem energetycznym pozostają nadal kluczowe. Azerbejdżan w kryzysowych momentach pozyskiwał gaz od Rosji o czym wspomniane było już w wyższej części tekstu. Daje to też rządowi w Baku kartę przetargową w obliczu zachodnich sankcji nałożonych na Moskwę. Potencjalny reeksport jej surowców energetycznych do Europy może odbywać się za pośrednictwem azerbejdżańskiej infrastruktury. Oba kraje w wymiarze handlowym łączy też rozwijana inicjatywa korytarza Północ-Południe, w który zaangażowana jest Islamska Republika Iranu. Wymiana handlowa za pośrednictwem tego projektu infrastrukturalnego jest już realizowana, ale jego kluczowe elementy mają zostać ukończone do końca 2025 r. Wyraża to m.in. porozumienie azerbejdżańsko-rosyjskie zawarte w Moskwie 21 grudnia 2024 r., na mocy którego strony mają zwiększyć wzajemny wolumen handlowy na tym odcinku od 2028 r. Pomimo napięć politycznych, do których doszło na linii Azerbejdżan-Rosja oba kraje zacieśniają współpracę handlową. Wyrazem tego jest podpisanie deklaracji o współpracy sojuszniczej 22 lutego 2022 czyli na dwa dni przed rosyjską inwazją na Ukrainę oraz szeregu umów o współpracy z dnia 19 sierpnia 2024 r. W przypadku umów z 2024 r. prezydent Federacji Rosyjskiej Władimir Putin osobiście odwiedził Azerbejdżan. Ostatnia taka wizyta miała miejsce w 2018 r. 

(...)

Od 2003 r. władzę w Republice Azerbejdżanu nieprzerwanie sprawuje prezydent Ilham Alijew. Jako głowa państwa dzierży ją w pełni autorytarnie. Podwaliny pod ten system rządów położył jego owiany legendarnym nimbem ojciec Hejdar Alijew – wieloletni lider azerbejdżańskiej SRR oraz prezydent tego niepodległego kraju w latach 1993-2003. Wzmocnił go prezydent Alijew, który w trakcie swojej drugiej kadencji zarządził w 2009 r. referendum konstytucyjne. Na jego mocy zniesiono limit kadencyjności dla urzędu głowy państwa. Kolejne zmiany konstytucyjne nadeszły w 2016 r., kiedy to prezydent Ilham Alijew wydłużył prezydencką kadencję do 7 lat oraz utworzył urząd wiceprezydenta dla swojej małżonki – Mehriban Alijew. To pozwoliło mu skupić w swoich rękach pełnię władzę wykonawczą. Władze ustawodawcza oraz sądownicza mają wyłącznie wymiar symboliczny. Wszystko to nie pozwala w sposób pełny stworzyć jakichkolwiek, znaczących form opozycji w azerbejdżańskim życiu politycznym. Te poddawane są licznym represjom. Dotyczy to też wszelkiej maści niezależnych organizacji pozarządowych oraz mediów. Sytuacja międzynarodowa po rosyjskiej inwazji na Ukrainę dała kolejne możliwości by wzmocnić mandat do rządzenia. 

Od marca 2022 r. azerbejdżańska armia testowała możliwości rosyjskich mirotworców. Ci stacjonowali na terenie Górskiego Karabachu na mocy zawieszenia broni kończącego tzw. II wojnę karabachską (27.09-10.11.2020). Choć Azerbejdżan odzyskał sporą część Karabachu oraz terytoria leżące wokół tego obszaru z rąk Ormian, okupujących te ziemie od lat 90. XX w., to nie udało mu się odzyskać pełnej kontroli nad tym rejonem. W związku z tym kolejna okazja mogła nadarzyć się w momencie gdy siły zbrojne Federacji Rosyjskiej były skoncentrowane na wojnie z Ukrainą. Rosyjskie siły pokojowe zwane mirotworcami okazały się bierne w obliczu blokady quasi-republiki Górskiego Karabachu trwającej od grudnia 2022 r. oraz w momencie upadku tamtejszego, separatystycznego rządu we wrześniu 2023 r. Ten ugiął się pod naporem wojsk azerbejdżańskich. Tym samym prezydent Ilham Alijew zrealizował to, czego nie był w stanie dokonać jego ojciec Hejdar Alijew. Kraj ogarnęła euforia, a poparcie dla urzędującej głowy państwa osiągnęło ogromny poziom. To według niektórych badań mogło osiągnąć w 2024 r. poziom ponad 90%. Sprawa karabachska była w końcu mitem założycielskim dla niepodległego Azerbejdżanu. Cała ta sytuacja pozwoliła azerbejdżańskim władzom domknąć działalność kolejnych, niezależnych organizacji pozarządowych, mediów czy też nieformalnych liderów opozycji. Retoryka wojenna jest nadal podtrzymywana przez azerbejdżańskie władze, które wolą skupiać uwagę społeczną na konflikcie z Armenią, a nie problemach społeczno-ekonomicznych. Azerbejdżan wielokrotnie wspominał i nadal wspomina o tzw. zachodnim Azerbejdżanie, którego terytorium pokrywa się z ziemiami dzisiejszej Republiki Armenii czy też o połączeniu lądowym z eksklawą Nachiczewan oddzieloną od centralnej części kraju przez południową, armeńską prowincję Sjunik. Agresywna retoryka Baku oddala perspektywę zawarcia pokoju z Erywaniem. 

Aresztowania i represje były nieodłącznym elementem jaki stosują władze Baku, ale te nasiliły się w listopadzie 2023 r. Zaraz po wrześniowym odzyskaniu kontroli nad Górskim Karabachem, a przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi zaplanowanymi na 7 lutego 2024 r. Na obecny moment w azerbejdżańskich aresztach przebywa ponad 300 dziennikarzy, działaczy społecznych oraz opozycyjnych polityków. Władze uderzyły głównie w takie opozycyjne stacje jak Abzas Media, Toplum TV, Kanal 13 oraz Meydan TV. Swoją działalność zamknęła m.in. agencja informacyjna Turan. Oficjalnym powodem są kwestie finansowe. Wielu opozycjonistów zdecydowało się na wyjazd z kraju, ale zamknięta od marca 2020 r. granica lądowa pozwala władzom uniemożliwić in ten proceder. Klimat polityczny w kraju pozwala bez problemu wygrywać kolejne, fasadowe wybory. W przyspieszonych, lutowych wyborach prezydenckich, według oficjalnych danych zdobył on ponad 92% poparcie, a jedyni dopuszczeni do rywalizacji przeciwnicy spełniali rolę koncesjonowanej opozycji. Rzecz jasna OBWE stwierdziło w swoim raporcie, że klimat przedwyborczy oraz wyborczy był daleki od jakichkolwiek, demokratycznych standardów. Podobny wymiar miały wybory parlamentarne z 1 września 2024 r. i lokalne z 29 stycznia 2025 r. O ile prezydenckie mogły poszczycić się dużą frekwencją rzędu ponad 76%, tak te parlamentarne oraz lokalne już nie. Odpowiednio frekwencja wynosiła około 37% i 31%.  Wynika to z niskiego zaufania do struktur parlamentarnych oraz lokalnych połączony z brakiem wiary, że mogą one odpowiadać za istotne zmiany. Większą sprawczość postrzega się w głowie państwa, co nie jest nieuzasadnione, ale to w wyborach lokalnych istnieje niewielka, ale jednak możliwość wybrania alternatywy.

(...)

Republika Azerbejdżanu to praktycznie jedyny kraj na Kaukazie Południowym, który może prowadzić podmiotową politykę zagraniczną. Na taki komfort nie mogą sobie pozwolić ani Gruzja, ani Republika Armenii. Inwazja rosyjska na Ukrainę jeszcze bardziej wzmocniła pozycję regionalną Azerbejdżanu. Kraj ten stanął się jeszcze bardziej istotny, w szczególności w segmentach ekonomicznym oraz handlowym. 

Głównym partnerem Republiki Azerbejdżanu pozostaje Republika Turecka. Współpraca pomiędzy obydwoma krajami widoczna jest praktycznie w każdym wymiarze – od politycznego po współpracę kulturową, wojskową czy kulturową. Oba kraje łączy też bliskość historyczna wyrażana przez władze oraz społeczeństwa obu krajów hasłem „jeden naród – dwa państwa”. Współpraca polityczna utrzymywana jest na wysokiej stopie od lat 90. XX w., kiedy to Baku w trakcie I wojny karabachskiej (1991-1994) było zdane praktycznie tylko na Ankarę. Republika Turecka była też głównym orędownikiem integralności terytorialnej Republiki Azerbejdżanu. To stawiało ją w roli gwaranta bezpieczeństwa. Ankara wspierała też wszelkie wysiłki Baku mające na celu odzyskanie utraconych ziem. Nawet kiedy Azerbejdżan rozwiązywał ten problem metodami siłowymi w trakcie II wojny karabachskiej (27 października – 10 listopada 2020 r.) czy też w trakcie trzeciej odsłony tego konfliktu (19-20 września 2023 r.). Te zwycięstwa nie byłyby możliwe gdyby nie tureckie wsparcie wojskowe. Turcja dla Azerbejdżanu jest też istotna jako hub dla jej węglowodorów. Jednak by współpraca gospodarcza mogła wejść na jeszcze wyższy etap, oba kraje potrzebują nieprzerwanego połączenia lądowego, co już zostało wspomniane w niniejszej analizie. W tym przypadku Ankara również jest bezkrytycznym orędownikiem sprawy azerbejdżańskiej, by ta mogła wreszcie otrzymać połączenie lądowe ze swoją eksklawą w Nachiczewanie. Na przeszkodzie stoi tu postawa Republiki Armenii oraz innego, regionalnego gracza – Islamskiej Republiki Iranu. Teheran nie zakłada już żadnych, większych korekt terytorialnych w regionie i daje o tym znać przygranicznymi manewrami wojskowymi[44]. Tym bardziej Azerbejdżanowi zależy na poszerzaniu tureckich wpływów w regionie, gdyż to oznacza ograniczenie tych rosyjskich oraz irańskich. (...)

Istotne zmiany zaszły natomiast w relacjach z Federacją Rosyjską. Republika Azerbejdżanu wykorzystując rosyjskie zaangażowanie na Ukrainie doprowadzała do dalszej eskalacji na terenie Kaukazu Południowego. Była też w większym stopniu odpowiedzialna za łamanie zawieszenia broni w obrębie quasi-republiki Górskiego Karabachu oraz na granicy armeńsko-azerbejdżańskiej. W ostatecznym rozrachunku agresywna polityka Baku doprowadziła do odzyskania pełnej kontroli nad Karabachem, co doprowadziło do zakończenia rosyjskiej misji pokojowej w regionie w kwietniu 2024 r. Ta pierwotnie miała realizować swój mandat do listopada 2025 r.[45]. Sytuacja ta doprowadziła do ograniczenia wpływów rosyjskich w regionie, co spotkało się z chłodną reakcją Rosji. Nie tylko ta kwestia wpłynęła na ochłodzenie wzajemnych relacji. 

(...)

Sytuacja gospodarcza oraz handlowa w Republice Azerbejdżanu prezentuje się na obecny moment pozytywnie. Choć początkowo wpływ inwazji rosyjskiej na Ukrainę okazał się negatywny dla azerbejdżańskiej gospodarki, tak z roku na rok wachlarz możliwości ekonomicznych dla Baku poszerzał się. Azerbejdżan w jeszcze większym stopniu zacieśnił swoje relacje gospodarcze z Federacją Rosyjską oraz Chińską Republiką Ludową, ale również stał się jeszcze istotniejszym dostawcą węglowodorów do Unii Europejskiej.

centrumrosja.com

We wtorek 12 sierpnia Chalil al-Hajja, przywódca gazańskiego odłamu Hamasu, przybył do Kairu na negocjacje, w których pośredniczył Egipt wraz z Katarem i Turcją. Dostał propozycję złożenia broni, rozwiązania oddziałów zbrojnych, uwolnienia pozostałych izraelskich zakładników i oddania władzy. W zamian Izrael wycofałby się ze Strefy Gazy, powołano by tymczasowy technokratyczny rząd palestyński wspierany przez nieuznane siły międzynarodowe i rozpoczęłaby się odbudowa zniszczonego terytorium.

Zewnętrzna presja na al-Hajję, aby zgodził się na takie daleko idące porozumienie, jest ogromna. Według doniesień CNN i BBC 18 sierpnia Hamas ugiął się pod naciskami Egiptu oraz Kataru i zgodził na 60-dniowe zawieszenie broni. Mimo to Izrael stwierdził, że jego stanowisko pozostaje niezmienne i nie godzi się na "częściowe porozumienia". Dał temu wyraz, rozpoczynając 20 sierpnia pierwszą fazę zaplanowanego ataku na miasto Gaza. Kolejna ofensywa może zniszczyć to, co pozostało z Hamasu w tym regionie, i przyspieszyć czystki etniczne na całym pasie.

Ponadto osłabienie Iranu sprawiło, że zbrojne ramię Hamasu, Brygady al-Kassama, straciły głównego zagranicznego sojusznika. Ostatni regionalni sojusznicy palestyńskich bojowników, Katar i Turcja, od dawna popierają z kolei polityczny odłam grupy. Wydaje się jednak, że tracą cierpliwość.

onet.pl\The Economist