Gruzja była – i pozostaje, chociaż w nieporównanie mniejszym stopniu – najbardziej wieloetnicznym i wielowyznaniowym państwem regionu. W przededniu rozpadu ZSRR liczyła 5,4 mln mieszkańców, w tym 3,8 mln Gruzinów (70,1%; dla porównania: Ormian w Armenii było wówczas 93,3%, a Azerbejdżan w Azerbejdżanie – 82,7%). W sowieckiej Gruzji żyli ponadto Ormianie (437 tys., 8,1%), Rosjanie (341 tys., 6,3%), Azerbejdżanie (308 tys., 5,7%), Osetyjczycy (164 tys., 3,0%), Grecy (100 tys., 1,9%) oraz Abchazowie (96 tys., 1,8% – w przeciwieństwie do Osetyjczyków, którzy zamieszkiwali tereny całej Gruzji, byli oni skoncentrowani w swojej republice autonomicznej).
W 1989 r. Abchazja liczyła 525 tys. mieszkańców (w tym Abchazów – 93,3 tys., 17,8%; Gruzinów – 239,9 tys., 45,7%; Ormian – 76,5 tys., 14,6%; Rosjan – 74,9 tys., 14,3%). W tym samym czasie ludność Osetii Południowej wynosiła 98,5 tys. i składała się głównie z Osetyjczyków (65,2 tys., 66,2%) oraz Gruzinów (28,5 tys., 29%).
W konsekwencji wojen w Osetii Południowej (1991–1992) i Abchazji (1992–1993) oraz wojny rosyjsko-gruzińskiej (2008) oba separatystyczne terytoria opuściło ponad 200 tys. Gruzinów, przenosząc się z reguły na obszary Gruzji kontrolowane przez władze w Tbilisi (emigrację wybrała mniejszość). W parapaństwach pozostała jednak część ludności gruzińskiej. Według trudnych do zweryfikowania tamtejszych statystyk w 2021 r. w Abchazji mieszkało 46,6 tys. Gruzinów (stanowili oni 17,9% ludności), a w Osetii Południowej w 2015 r. – 4 tys. (7,4%). W obydwu przypadkach była to druga co do wielkości grupa narodowościowa po narodach tytularnych. Społeczności tych, podobne jak całej ludności parapaństw, oficjalne gruzińskie statystyki nie obejmują.
Według spisu powszechnego z 2024 r. liczba ludności Gruzji wynosi 3,9 mln, choć w rzeczywistości jest ona zapewne o 100–200 tys. niższa. Niezależnie jednak od jej ostatecznej wielkości, w ciągu 35 lat populacja kraju zmniejszyła się o ok. 1,5 mln osób (trzeba przy tym zaznaczyć, że spis nie uwzględnił parapaństw). We wstępnych danych rejestru, opublikowanych pod koniec czerwca 2025 r., nie pojawiły się jeszcze te o składzie etnicznym Gruzji. Ostatnie wiarygodne informacje na ten temat pochodzą z poprzedniego spisu – z 2014 r. Ludność kraju liczyła wówczas 3,7 mln, z czego 86,8% stanowili Gruzini (3,2 mln), a do największych mniejszości zaliczali się Azerbejdżanie (233 tys., 6,3%), Ormianie (168 tys., 4,5%) oraz Rosjanie (26,5 tys., 0,7%).
Powyższe dane pokazują, że choć w ćwierćwieczu 1989–2014 ludność kraju zmalała o ponad 45%, to spadek ten w najmniejszym stopniu dotknął naród tytularny – w tej grupie wyniósł niespełna 19%. Udział Azerbejdżan zmniejszył się o około jedną trzecią, Ormian – o ponad półtora raza, zaś Rosjan – o prawie trzynaście razy (nie licząc parapaństw i późniejszego napływu obywateli FR ukrywających się przed mobilizacją). Przedstawiciele tych narodów migrowali zwykle do swoich historycznych ojczyzn – dotyczy to zwłaszcza Rosjan. Pomimo to Gruzja, a zwłaszcza jej główne miasta – Tbilisi i Batumi, pozostaje wieloetniczna i wielokulturowa (w przeciwieństwie do na przykład Baku).
Na zmiany w składzie narodowościowym Gruzji – i na zapewne nieco mniejszy udział Gruzinów w jej populacji – mogło wpłynąć zniesienie dla obywateli tego kraju krótkoterminowych wiz schengeńskich (2017 r.). Wskazuje na to znaczący wzrost liczebności gruzińskich diaspor w państwach UE (w tym w Polsce) w ostatnich latach.
Zwiększenie populacji kraju w dekadzie 2014–2024 ściśle się wiąże ze współczynnikiem dzietności, który w ostatnich latach oscyluje wokół 2 (w 1989 r. wynosił 2,32, w 2003 r. spadł do 1,55, ale np. w 2016 r. osiągnął wartość 2,23).
Armenia realna i wirtualna
Armenia, która już w 1989 r. była krajem jednolitym narodowościowo, do 2022 r. – kiedy miał miejsce ostatni spis powszechny – stała się w praktyce monoetniczna: odsetek narodu tytularnego wzrósł z 93,3% do aż 98%. Przyczynił się do tego głównie odpływ ludności azerbejdżańskiej (a także kurdyjskiej) w wyniku konfliktu karabaskiego. Szacuje się, że do Azerbejdżanu uciekło ok. 186 tys. osób tej narodowości (według spisu powszechnego z 1979 r. mieszkało ich tam ponad 160 tys. – z tendencją wzrostową z uwagi na duży przyrost naturalny) oraz ok. 18 tys. Kurdów-muzułmanów i ok. 4 tys. Rosjan – łącznie 208 tys. ludzi.
Ponadto do Armenii przeniosła się część spośród 330 tys. Ormian przybyłych z Azerbejdżanu – reszta wyemigrowała do Rosji bądź innych krajów (ci, którzy formalnie pozostali w Azerbejdżanie, zamieszkiwali niekontrolowany przez Baku Górski Karabach). Po likwidacji jesienią 2023 r. górskokarabaskiego parapaństwa cała jego ludność (około 100 tys.) uciekła do Armenii, choć jej część wyjechała następnie do Rosji i na Zachód. Niemniej odsetek Ormian w tym państwie może być obecnie jeszcze wyższy – niezależnie od napływu ok. 110 tys. Rosjan chcących uniknąć mobilizacji.
Mimo napływu Ormian z Azerbejdżanu (a w mniejszym stopniu również z Gruzji) liczba ludności całej Armenii systematycznie spada. W latach 1989–2022 zmniejszyła się ona o niemal 400 tys. (ok. 10%): z 3,3 do 2,9 mln. Odpowiadają za to niski przyrost naturalny (od połowy lat 90. współczynnik dzietności utrzymuje się znacznie poniżej 2, a na początku XXI wieku spadł do wartości 1,2) oraz emigracja. Ormianie od wieków osiedlają się w różnych krajach, choć utrzymują przy tym związki z historyczną ojczyzną. Tworzą sieciową „wirtualną Armenię”, która zachowuje wpływ na politykę Erywania. Pomimo że bilans migracyjny pozostaje ujemny, to ruch między Armenią a diasporą odbywa się w obu kierunkach. Po wybuchu wojny domowej w Syrii do tego państwa napłynęła grupa ok. 12 tys. syryjskich Ormian. Osiedlili się oni głównie w Erywaniu, nadając temu miastu nieco bliskowschodni charakter (nie mówili po rosyjsku i często znajdowali zatrudnienie w gastronomii).
Azerbejdżan – kaukaski hegemon
W latach 1989–2019 (w 2019 r. odbył się tam ostatni spis powszechny) liczba ludności Azerbejdżanu zwiększyła się z 7 do 9,9 mln (obecnie wynosi już 10,2 mln), czyli o prawie 3 mln (ponad 40%). Grono przedstawicieli narodu tytularnego poszerzyło się przy tym z 5,8 do 9,4 mln, a jego udział w całej populacji kraju wzrósł z 82,7 do 94,8%. Ten stan rzeczy to rezultat przede wszystkim relatywnie dość wysokiego przyrostu naturalnego, chociaż w tym aspekcie występuje tendencja spadkowa – w ostatnich trzech dekadach współczynnik dzietności oscylował w okolicach 2 (w 1989 r. miał wartość 2,8, a w 2025 r. – 1,96). Dużo mniejszą rolę odegrały ruchy migracyjne w wyniku konfliktu z Armenią, gdyż większość przesiedleńców pochodziła z Górskiego Karabachu i okolicy – pozostawali oni w obrębie jednego państwa (w 1994 r. łączna liczba osób przesiedlonych wynosiła w Azerbejdżanie ok. 750 tys., co stanowiło wtedy ok. 10% ludności kraju). Prowadzone statystyki nie obejmują obserwowanego latem 2025 r. odpływu ludności azerbejdżańskiej z Federacji Rosyjskiej spowodowanego zaostrzeniem się relacji pomiędzy Baku a Moskwą, nie można jednak wykluczyć, że w następnych miesiącach przybierze on bardziej masowe formy.
Obecnie Azerbejdżanie są najliczniejszym narodem Kaukazu Południowego, stanowiąc – nawet po uwzględnieniu gruzińskich parapaństw – ponad połowę ludności regionu. Demograficzny potencjał przekłada się na polityczne ambicje Baku, dążącego do dominacji nad sąsiadami. Wykorzystuje ono w tym celu politykę surowcową (zasoby ropy naftowej i gazu ziemnego, eksportowanych przez Gruzję i Turcję do państw Europy, w tym członków UE, oraz Bliskiego Wschodu), a także sojusz z Turcją.
osw.waw.pl