Dwa miesiące temu, podczas szczytu na Alasce, prezydent USA Donald Trump dał do zrozumienia, że jest skłonny przyjąć wiele postulatów Władimira Putina, licząc, że w zamian Moskwa pójdzie na ustępstwa — i zakończy wojnę z Ukrainą. Tymczasem w ostatnich tygodniach Rosja nasiliła ataki na Ukrainę i zintensyfikowała hybrydowe uderzenia na terytorium Europy. Kreml najprawdopodobniej postanowił wykorzystać słabość i rozdrobnienie wewnątrz NATO, by odnieść symboliczne zwycięstwo nad "zbiorowym Zachodem". Aleksandr Baunow analizuje, dlaczego reakcja na rosyjskie bezpilotowce pozostaje mieszana, a Kreml ryzykuje powtórzeniem błędu z 2022 r. — i wejściem na nowy etap eskalacji konfliktu z Zachodem.
Podczas gdy wojna w Ukrainie praktycznie utknęła w miejscu, Rosja przekroczyła nową granicę w Europie. Nie wiemy, co działo się za zamkniętymi drzwiami między Putinem a Trumpem w Anchorage, ale po ich spotkaniu Rosja nie tylko intensywniej uderza w ukraińskie miasta, lecz po raz pierwszy atakuje również kraje NATO w Europie.
Mało prawdopodobne, żeby Trump po cichu dał Putinowi błogosławieństwo. Po szczycie wielokrotnie wyrażał niezadowolenie, rozczarowanie, a nawet uciekał się do gróźb. Jednak po spotkaniu Putin, sądząc po jego słowach i działaniach, wyciągnął trzy wnioski. Po pierwsze: Trump nie jest gotów zapewnić mu zwycięstwa i zakończyć wojnę wyłącznie kosztem Ukrainy. Po drugie: Trump zgadza się na rozwijanie stosunków z Rosją bez konieczności natychmiastowego zakończenia wojny, choć ich pełnego odnowienia nie przewiduje przed ustaniem działań zbrojnych. Po trzecie: Trump nie ceni przesadnie Ukrainy — będzie jej pomagać tylko w ostateczności i nie za wszelką cenę.
Aby odebrać Ukraińcom możliwość oporu, Moskwa musi wyeliminować z gry Europę. Po Anchorage Rosja celowo zabrała się właśnie za ten kierunek. Według rosyjskich ocen Trump też nie przepada za Europą, uważa, że tam nie dopuszcza się do władzy jego zwolenników, postrzega NATO jako pasożyta, a UE jako konkurenta.
(...)
W każdym razie w ciągu trzech tygodni, łącząc różne metody i cele ataków, Rosja stworzyła w Europie nową rzeczywistość. Kreml już dawno nauczył się obwiniać Zachód za to, że prowadzi wojnę, ale po wycofaniu Ameryki z grona głównych wrogów, to właśnie Europa pozostała ostatnią przeszkodą na drodze do "rosyjskiego zwycięstwa". Trzeba pokazać, że za wspieranie Ukrainy Europejczycy będą teraz płacić nie tylko pieniędzmi: Rosja jest w stanie zniszczyć dotychczasowy europejski porządek i skierować gniew obywateli przeciwko ich politykom.
W ostatnich miesiącach Ukraina sprawiła, że mieszkańcy Rosji poczuli wojnę na własnej skórze. Ukraińskie drony blokowały lotniska, podpalały rafinerie, wreszcie częściowo unieruchomiły elektrociepłownie w obwodzie biełgorodzkim. Zastraszanie Ukrainy podobnym odwetem jest więc mało efektywne, bo Rosja atakuje dowolne cele. Na przykład bombardowania ukraińskich elektrociepłowni i elektrowni rozpoczęły się już trzy lata temu.
Repertuar pt. "zastraszanie Ukrainy" został już w zasadzie wyczerpany. Nie dotyczy to jednak nieustraszonych Europejczyków: jeśli nie dotrze to do nich teraz, to będziemy musieli wziąć się za infrastrukturę energetyczną.
Wysyłając drony do krajów europejskich, Rosja przekroczyła ważny symboliczny próg. Zrobiła to jednak w taki sposób, by zachować możliwość wycofania się — zastosować tradycyjną technikę rozmywania faktów dzięki zaprzeczeniom, drwinom i różnym wersjom wydarzeń.
Zadaniem ataków jest nie tylko odstraszenie Europejczyków od Ukrainy. Po czterech latach wojny rosyjskie zwycięstwo w Ukrainie, jeśli w ogóle osiągalne, będzie miało zupełnie inne znaczenie niż wcześniej.
Część rosyjskiego kierownictwa politycznego i wojskowego doszła do wniosku, że wynik przedłużającej się wojny coraz bardziej przeczy pierwotnym założeniom. Zamiast demonstrować siłę, Rosja okazuje słabość. Nie chodzi o zwycięstwo nad NATO i zbiorowym Zachodem na ukraińskich polach bitew, lecz o nieobecność w walce z deklarowanym przeciwnikiem. Obrazu tej słabości nie rozproszy już żaden militarny sukces w Ukrainie, intensywność uderzeń czy nawet jej hipotetyczna kapitulacja.
Trudno ukryć prosty fakt: uznając NATO i zachodnich sojuszników Ukrainy za swoich prawdziwych wrogów, Moskwa uderzała głównie i wyłącznie w Ukrainę, starając się przy tym nie zranić tych, których nazywała swoimi przeciwnikami — nawet jeśli chodziło o wyraźnie mniejsze, słabsze kraje, niezdolne samodzielnie stawić czoła rosyjskiej sile zbrojnej.
Przedłużająca się "specjalna operacja wojskowa" nie podważyła, lecz wręcz wzmocniła przekonanie, że NATO pozostaje wiarygodnym, praktycznie jedynym gwarantem bezpieczeństwa w Europie. Gdyby Ukraina była członkiem sojuszu, ta wojna — jak teraz często mówią w Waszyngtonie — w ogóle by się nie zaczęła.
Wśród rosyjskich rewizjonistów narasta poczucie, że Rosja wybrała tym razem zbyt dużego, zbyt mocnego i zbyt zmotywowanego przeciwnika — którego pokonanie, choć ważne dla "odtworzenia historycznej sprawiedliwości", ma niewielki związek z zamknięciem parasola NATO nad Europą.
W 2022 r. nikt poważnie nie myślał o innym przeciwniku. Sukces w Ukrainie miał szybko przekonać wszystkich i we wszystkim. Tak się jednak nie stało, a ówczesny prezydent Stanów Zjednoczonych Joe Biden ogłosił, że najmniejsze naruszenie terytorium NATO byłoby przekroczeniem progu prowadzącym do wojny światowej. Nastroje w Europie były wtedy jeszcze bardziej napięte niż dziś, ale od tamtej pory konflikt się zlokalizował, a wraz z nim — zdolności militarne Sił Zbrojnych Rosji i nawet ewentualne rosyjskie zwycięstwo. Gdyby dziś miało ono nastąpić, miałoby raczej znaczenie lokalne niż strategiczne, a Europejczycy znowu "przestaliby się bać".
Nowa amerykańska polityka obojętności wobec Europy wzmocniła pozycję tych, którzy wysuwali hipotezę o dekoracyjnym charakterze piątego artykułu Traktatu Północnoatlantyckiego o zbiorowej obronie. Według tej tezy członkowie NATO dzielą się na kilka kategorii i ani Stany Zjednoczone, ani Europa Zachodnia nie będą poświęcać swoich ludzi za sojuszników "drugiej kategorii", co więcej będą wahać się nawet wobec tych "pierwszej kategorii".
Nagły zwrot Trumpa plecami wobec Ukrainy w pierwszych miesiącach jego kadencji obudził w Moskwie zupełnie inne siły. Upewniły Putina w tym, że nadszedł czas, by podkopać wiarę w NATO poprzez bezpośrednie ataki.
Problem hybrydowych ataków jest oczywisty: dają "hybrydowy" efekt. To znaczy przekonują tych, którzy są już gotowi się przekonać, a pozostałym dają możliwość ich zignorowania. Ataki tego typu pozornie przekraczają czerwoną linię agresji militarnej przeciwko krajom członkowskim NATO, lecz robią to ostrożnie i niepewnie. Doskonale ilustrują maksymę złodziei "dopóki cię nie złapią, pozostajesz niewinny".
Hybrydowość ataków odbija się na przekonującej sile ich skutków. UE i NATO mają możliwość reagować w mieszany sposób: potraktować rosyjskie ataki jako powód do mobilizacji, ale nie uznać ich za atak uruchamiający art. 5. Takie wtargnięcia mogą pomóc Kremlowi zemścić się na Europejczykach za wsparcie dla Kijowa, zepsuć im życie, a nawet stworzyć propagandowy obraz ich zbiorowej bezradności. Nie wystarczą one jednak, aby rządy europejskie uznały tę bezradność lub aby stała się ona oczywista dla wszystkich.
Na europejskim szczycie w Kopenhadze 2 października dyskutowano nie tylko o przezbrojeniu Europy i "murze dronowym" na jej wschodniej granicy, lecz również o rozsądnym pomyśle Szwecji, by obronę przed dronami zdecentralizować do poziomu krajowego. Skróci to łańcuch uzgodnień potrzebnych do reakcji i wesprze lokalny przemysł obronny. Poza tym uwolni od konieczności traktowania każdego przelotu drona nad terytorium jako ataku na wszystkich członków NATO.
Innymi słowy, NATO jest w stanie rozsądnie podnieść swój własny próg bólu do poziomu bezpiecznego dla siebie i swojej reputacji. Na niejednoznaczne ataki Rosji sojusz odpowiada w sposób odczuwalny, ale nie do końca jednoznaczny — demonstrując póki co nie tyle tchórzostwo, co sztukę różnicowania poziomów zagrożeń.
Tak jak w Ukrainie, cele postawione przez Rosję mogą okazać się nieosiągalne przy użytych środkach. Aby sam Kreml nie doznał symbolicznej porażki, będzie zmuszony zbliżyć się do niebezpiecznego progu, by wyglądać bardziej wiarygodnie. Istnieje ryzyko, że, testując NATO i odstraszając Europę od Ukrainy, Putin sam stanie się sprawcą "swego Franciszka Ferdynanda". Kto wie, gdzie wyląduje przypadkowy dron.
Nie ma gwarancji, że nie powtórzy się rosyjski błąd z 2022 r. Wtedy na Kremlu wychodzono z założenia o słabości i nieistotności Ukrainy — jej armii, społeczeństwa i "nieprawdziwego" prezydenta-aktora. Teraz wychodzą z założenia o słabości i rozproszeniu NATO, dosłownie cytując własną propagandę.
Ostatnie przemówienie Putina podczas spotkaniu Klubu Wałdajskiego przesiąknięte było irytacją, że Europa nie działa zgodnie z jego planem. A plan jest przecież taki prosty: w wyniku hybrydowych ataków Europejczycy przestaną wspierać Ukrainę i przyznają, że boją się uruchomić art. 5. Strategiczne zwycięstwo nad Zachodem osiągnięte, więc pełnowymiarowe zwycięstwo w Ukrainie przestaje być konieczne.
— "Czy nie czuje się pan jak Aleksander I na jakimś nowym Kongresie Wiedeńskim? [chodzi o cara Aleksandra I Romanowa, inicjatora Kongresu Wiedeńskiego]" — podpowiada, wyprzedzając wydarzenia, dworski moderator podczas audiencji dla zagranicznych politologów, którzy ulegli rosyjskiemu władcy zamiast europejskim rządom. W odpowiedzi rosyjski lider z pobłażliwością zauważa, że jego poprzednik Aleksander krótkowzrocznie zajmował się restauracją monarchii absolutnych, zamiast — jak on obecnie — wyczuwać i właściwie realizować zapotrzebowanie na przyszłość.
Putin formułuje propozycję dla Europy: jeśli nie chcecie, żeby latały nad wami drony — przyznajcie się, że NATO to papierowy tygrys, a ja jestem nowym Aleksandrem, tylko lepszym.
Stąd paradoksalne połączenie tonów pokojowych i groźby oraz kolejne zanurzenie w przeszłość, któremu towarzyszy żal wobec przywództwa nazistowskiego: "W końcu Niemcy proponowały Polakom pokojowe rozwiązanie sprawy Gdańska i korytarza polskiego — rząd ówczesnej Polski kategorycznie odmówił". I jak tu nie współczuć, skoro jego własna propozycja dla Polski i Europy niewiele się różni — tylko zamiast Gdańska jest Ukraina: "Jeżeli dzisiejsza polityczna elita najwyższego szczebla w Polsce wyciągnie z tego wnioski, to zda sobie sprawę z tego, że to nie taki zły pomysł".
Putin już w 2021 r. wystosował Zachodowi ultimatum. Wtedy ceną odmowy miała być wojna z Ukrainą. Nowe ultimatum skierowane jest bezpośrednio do Europy w nadziei, że udowodni ono bezsensowność NATO. Poparte jest na razie dość ostrożnymi prowokacjami wojskowymi wobec kilku państw sojuszniczych i osobiście wyjaśnione przez Putina.
Ostrożny, hybrydowy, zamaskowany charakter rosyjskich uderzeń nie pozwala osiągnąć potrzebnej "terapeutycznej" wygranej nad Zachodem zamiast wciąż nieosiągalnego zwycięstwa nad Ukrainą. Chęć osiągnięcia jasności i mocniejszego dowodu swojej tezy może popchnąć Rosję za pewną granicę, po przekroczeniu której trudno będzie się już wycofać.
onet.pl\Meduza
