Z relacji naszych rozmówców wynika, że Sikorskiego zaskoczyła postawa Zełenskiego, ale nie dał wyprowadzić z równowagi. – Powiedział, że Polska popiera Ukrainę, ale że nie podoba się nam takie podejście do sprawy Wołynia. Mówił, że Unia Europejska jest także sferą wartości wspólnych dla cywilizacji Zachodu. Tłumaczył, że jest zrozumiałe, iż ludzie chcą wiedzieć, gdzie są groby ich przodków i że zmarłym należy się godny pochówek oraz ich uczczenie. Powiedział też Zełenskiemu, że uznawanie tych kwestii za wewnętrzną sprawę Polski jest po prostu jakimś nieporozumieniem. Ukraińcy próbowali później to załagodzić, ale Sikorski się wkurzył.
Doradcy prezydenta Ukrainy wiedzieli, o co poprosi szef polskiego MSZ. Sikorski wyłożył to bowiem dokładnie w obszernym wywiadzie dla "Le Monde", który ukazał się przed wizytą w Ukrainie. "To, co wydarzyło się w 1943 r. podczas niemieckiej okupacji Polski i Ukrainy, to zaplanowana przez ukraiński ruch oporu czystka etniczna prowincji wołyńskiej, która jest obecnie częścią Ukrainy, dokonana poprzez masową masakrę polskiej ludności cywilnej. (…) Były oczywiście akty zemsty polskiego ruchu oporu. Polska ma swoje winy w stosunku do Ukrainy. Ale ta masakra była szczególnie okrutna i pozostaje częścią żywej pamięci. Nasz kraj przezwyciężył swój syndrom kolonialny wobec Ukrainy, ale mamy jedną prośbę: ekshumację ofiar masakry, aby można było zapewnić im chrześcijański pochówek. (…) Zawsze trudno jest, zwłaszcza Ukraińcom i Polakom, którzy tak wiele wycierpieli, przyznać, że ich kraj dopuścił się czynów, z których nie możemy być dumni. Ale wielkie narody potrafią rozpoznać ciemne fragmenty swojej historii" – mówił szef polskiego MSZ.
Niestety strona ukraińska nie była gotowa na żaden kompromis w sprawie Wołynia. – W pewnym momencie zaczęli mówić o jakimś problemie ze zniszczoną tablicą na ukraińskim pomniku w Polsce, ale przecież to są szczegóły. Gdyby była wola polityczna, nie byłoby żadnych problemów z ekshumacjami – mówi nasze źródło.
Chodzi o pomnik-mogiłę w Monasterzu w województwie podkarpackim, niedaleko granicy z Ukrainą. Upamiętnia on śmierć 62 żołnierzy UPA, którzy polegli w 1945 r. w walkach z NKWD. W 2015 "nieznani sprawcy" zniszczyli tablicę z nazwiskami zabitych Ukraińców, zaś ukraińskie krzyże zostały pomalowane na kolor biało-czerwony i ozdobione symbolem Polski Walczącej.
Po kilku latach sporów i dyskusji monument odnowiono, ale bez listy poległych. Polski IPN miał ponoć wątpliwości, czy w tym miejscu pochowane są osoby, których nazwiska widniały na zniszczonej tablicy. Strona polska mogła to wyjaśnić, ale była akurat pandemia, a potem sprawa przestała być priorytetowa. Podczas swej pierwszej wizyty w Polsce latem 2019 r. Zełenski obiecał, że zgoda na ekshumacje zostanie wydana, ale koniec końców wszystko rozbiło się o kwestię tablicy z nazwiskami na monumencie w Monasterzu. W 2021 r. ówczesny wiceminister spraw zagranicznych Wasyl Bodnar wyraził nadzieję, że "w najbliższej przyszłości na nagrobku zostanie przywrócona pełna lista ofiar". Przyznał też wprost, że to "pozwoli posunąć naprzód rozwiązywanie innych kwestii, w tym wydawanie zezwoleń na poszukiwania i ekshumacje" w Ukrainie. Od 2016 r. ukraińskie władze wstrzymały wydawanie zezwoleń na ekshumacje wołyńskie. Kilka dni temu szef ukraińskiego IPN Anton Drobowycz potwierdził, że w tej kwestii nic się nie zmieni.
Wołyń nie był jedynym punktem zapalnym. Zełenski miał zarzucić Sikorskiemu, iż strona polska niedostatecznie wspiera Ukrainę w rozmowach akcesyjnych z UE. Ukraińcy chcieliby skończyć negocjacje jak najszybciej, najlepiej do końca 2025 r. W UE tworzy się jednak konsensus, że nastąpi to najwcześniej po 2030 r. Zdaniem naszego źródła Sikorski nie pozostawił w tej kwestii żadnych złudzeń. – Powiedział Zełenskiemu, ile czasu zajęło nam wchodzenie do Unii i zasugerował mu, by strona ukraińska zapoznała się z tym, jak wyglądały negocjacje UE z Polską. Zwrócił uwagę na fakt, że czasem nie są to żadne negocjacje, tylko przyjmowanie pewnych ogólnie przyjętych zasad i prawa europejskiego.
Zełenski ściął się też z Sikorskim w sprawie dostaw uzbrojenia – w szczególności samolotów myśliwskich MiG-29. Ukraiński przywódca miał powiedzieć, że strona polska nie chce przekazać ich Ukrainie, czemu Sikorski zaprzeczył. Nasz rozmówca z kręgów polskiej dyplomacji: – W oficjalnej części konferencji minister powiedział wyraźnie, że Polska przekaże MiG-i Ukrainie tak szybko, jak będzie w stanie zabezpieczyć polskie niebo, bo musimy bronić swojego terytorium i naszych obywateli.
Z naszych informacji wynika, że Sikorski był zirytowany próbami pouczania go przez Zełenskiego, z kolei prezydent Ukrainy zdumiony asertywnością polskiego ministra. Atmosfera spotkania była bardzo napięta, ale nikt nie podnosił głosu. – Było dyplomatycznie, ale lodowato, szczególnie na końcu spotkania. Usłyszawszy tę całą listę ukraińskich wymagań wobec Polski, Sikorski odparł, że strona polska też ma swoje oczekiwania i ma nadzieję, iż Ukraina je spełni. To było spotkanie realisty z kimś, który usiłuje coś przeforsować na siłę – mówi nasz rozmówca.
Jarosław Hrycak, ukraiński historyk ze Lwowa, który od lat czynnie zabiega o pojednanie polsko-ukrainskie, rozmawiał z ministrem Sikorskim w kuluarach konferencji w Kijowe już po spotkaniu z Zełenskim. – Widziałem, że jest zdenerwowany i zirytowany. Było mu w ogóle ciężko na ten temat rozmawiać. Mówił, że nie chodzi o wewnętrzną sprawę Polski albo o interesy jakieś jednej partii, bo w kwestii Wołynia w Polsce panuje szeroki konsensus polityczny – relacjonuje mi Hrycak.
Historyk przyznaje, że z zachowania ministra wywnioskował, że rozmowa nie była miła i że nie było szans na dogadanie się w sprawie Wołynia. – Powiedziałem panu Sikorskiemu, że eskalowanie tego nie jest ani w interesie Polski, ani Ukrainy i że z tym trzeba coś jak najszybciej zrobić – mówi Hrycak.
Historyk uważa, że w czasie spotkania doszło do zderzenia dwóch wielkich "ego". Przyznaje jednak, że sprawa ma drugie, polityczne dno. – Zełenski ma poważne problemy osobiste, bo jest wyczerpany fizycznie i emocjonalnie, a także polityczne, a jego prezydentura jest w kryzysie. Społeczeństwo ukraińskie jest zmęczone wojną, zaś oprócz operacji kurskiej armia ukraińska nie odniosła ostatnio żadnych sukcesów. Ludzie zadają sobie pytanie, czy Zełenski jest w stanie dalej prowadzić kraj? Jego notowania spadają, społeczeństwo jest wobec niego coraz bardziej krytyczne. Ludzie widzą, że głównym kryterium rządowych nominacji nie są kompetencje, ale lojalność wobec prezydenta. Ukraińcy rozglądają się za nowym liderem, a zbadań opinii publicznej wygląda na to, że mógłby nim być były naczelny dowódca ukraińskich sił zbrojnych Wałerij Załużny, odsunięty zresztą od tej funkcji przez prezydenta – tłumaczy Hrycak.
Zdaniem Hrycaka, Zełenski nie zdaje sobie sprawy z faktu, że blokując ekshumacje, idzie na "historyczną wojnę" z Polską. – Brakuje mu rozeznania sytuacji wewnętrznej w Polsce, nie ma wyczucia kwestii polsko-ukraińskich. Pochodzi z Krzywego Rogu, z rosyjskojęzycznej części Ukrainy, więc jego wiedza o historii całej Ukrainy jest znikoma – mówi.
Historyk ze Lwowa uważa, że strona ukraińska nie jest gotowa na zmianę stanowiska w sprawie Wołynia. – Mogę powtórzyć to, co mówiłem w "Newsweeku" rok temu: o historię będziemy kłócić się jeszcze bardzo długo. Teoretycznie wojna powinna przyspieszyć proces dogadania się, ale nikt na górze nie ma odwagi powiedzieć, że odpowiedzialność za Wołyń leży po naszej stronie. Istnieje przekonanie, że gdybyśmy to zrobili, potwierdzilibyśmy putinowską propagandę na temat Ukrainy. Żeby doszło do przełomu, musi być wola polityczna, a takiej woli nie ma, bo prezydent i jego otoczenie nie rozumie, jak bardzo ważna jest to kwestia. Nie rozumie, bo brak mu wiedzy i koło się zamyka."
To, że największym problemem jest nieprzejednane stanowisko Zełenskiego, potwierdza w rozmowie z "Newsweekiem" Łukasz Adamski, historyk, publicysta i wicedyrektor Centrum Mieroszewskiego, instytucji działającej na rzecz dialogu z narodami Europy Wschodniej, w szczególności z Ukrainą. – Istnieje sporo przesłanek, które skłaniają do wniosku, że to nie jacyś tam urzędnicy, ale sam prezydent Zełenski jest niechętny odblokowaniu ekshumacji. W Ukrainie mamy dyktaturę wojenną. Nie krytykuję tego, bo sytuacja jest, jaka jest. Ale gdy mamy do czynienia z dyktaturą, wzrasta radykalnie ryzyko podejmowania złych decyzji przez przemęczonego Zełenskiego. Obawiam się, że nic w tej kwestii się nie ruszy do przodu, dopóki nie zostanie rozwiązany problem pomniku w Monasterzu. Niestety strona ukraińska bagatelizuje fakt, że cały ten spór prowadzi to do zmniejszenia poparcia polskiego społeczeństwa dla pomocy Ukrainie".
Adamski tłumaczy, że Ukraina, która prowadzi wojnę i myśli tylko o tym, żeby przeżyć, a jej ludność żyje pod rosyjskim bombami, ma inną hierarchię priorytetów niż Polska, kraj względnie zamożny, któremu wojna w tym momencie bezpośrednio nie zagraża, a być może w ogóle nie zagrozi. – W relacjach polsko-ukraińskim mamy do czynienia z emocjonalną spiralą, czasami porównuję ją z samolotowym korkociągiem. Wpadamy właśnie w ten korkociąg i trzeba wzajemne relacje wyprowadzić z tego niebezpiecznego lotu w dół – apeluje.
Przyczyną problemów są nie tylko złe emocje, lecz także bardzo duży poziom niezrozumienia. Adamski: – We wzajemnych relacjach mamy do czynienia z pewnym paradoksem. Otóż polskie elity są nastawione z reguły bardzo proukraińsko, czego nie można powiedzieć o reszcie społeczeństwa. W związku z tym to elity starają się przekonywać ludność do polityki proukraińskiej, ale żeby to robić, muszą mieć jakieś argumenty. Na Ukrainie jest na odwrót – społeczeństwo jest wciąż jeszcze przyjaźnie nastawione do Polski, zaś na pewnego rodzaju kompleks polski cierpią elity. W związku z tym stronie ukraińskiej łatwiej jest przyjmować przyjacielskie porady czy nawet polecenia z Waszyngtonu albo Berlina niż Warszawy. Tego nie da się wytłumaczyć wojną i wynikającą z tego inną hierarchią priorytetów. Co gorsze ukraińskie elity uważają, że nie ma się co specjalnie się troszczyć o relacje z Polską, bo i tak Polacy będą wspierać Ukrainę w wojnie z Rosją.
Wiceszef Centrum Mieroszewskiego przyznaje, że porozumienie utrudnia fakt, że ukraiński rząd ma bardzo słabe rozeznanie w kwestii polskiej polityki wewnętrznej. – Stąd biorą się te ukraińskie komentarze, że minister Sikorski zajął się Wołyniem, bo prowadzi kampanię prezydencką. Albo nieustannie pojawiające się próby wytłumaczenia postawy rządu RP w kwestii ekshumacji ofiar rzezi wołyńskiej względami polskiej polityki wewnętrznej. Owszem te czynniki są ważne, ale na pewno nie dominujące – mówi Adamski.
Zdaniem eksperta szczególnie niepokojące jest to, że w zamian za odblokowanie poszukiwań ofiar czy ich ekshumacji, strona ukraińska chciałaby coś uzyskać w innych dziedzinach. – Wynika to z fundamentalnej niezdolność do zrozumienia, jakimi kategoriami myślą polscy politycy. W Polsce panuje zgoda co do tego, że nie frymarczy się kośćmi. Jeśli strona polska odbiera stanowisko Kijowa jako ofertę handlu w znaczeniu: "wy nam czołgi i MiG-i, a my wam odblokujemy ekshumacje", to nawet bardzo przychylny przecież Ukrainie minister Sikorski zaczyna się irytować – tłumaczy Adamski.
– Rosyjska inwazja na Ukrainę nas zbliżyła, ale nie nauczyliśmy się zbyt wiele o sobie nawzajem – pytam? – Mamy do czynienia z bardzo dużym pokładem niedobrych emocji po obu stronach. Ta sytuacja jest niebezpieczna, głównie dla strony ukraińskiej. W interesie Kijowa leży dogadanie się z krajem, który jest bezpośrednim zapleczem dla Ukrainy w czasie wojny, takim hubem i w dodatku pozostaje jednym z największych i najsilniejszych krajów Unii Europejskiej. Polska nie nalega bowiem, przynajmniej w tym momencie, na korektę ukraińskiej polityki pamięci, na zaprzestanie kultu Romana Szuchewycza czy Stepana Bandery. Chodzi o możliwość rozpoczęcia ekshumacji ofiar Wołynia. W rozmowach z Ukraińcami używam często argumentu, że od czasów Sofoklesa i jego "Antygony" wśród cywilizowanych narodów panuje konsensus, że zmarłych należy pochować i nie mogą być przedmiotem frymarczenia – mówi ekspert.
Moi rozmówcy mówią, że faktycznym powodem ukraińskiej blokady jest panujące wśród ukraińskich elit przekonanie, że wybudowanie polskich cmentarzy na Wołyniu podważy obowiązującą w Ukrainie ideologię i politykę historyczną, zgodnie z którą członkowie UPA jako obrońcy Ukrainy przed Sowietami są tylko i wyłącznie bohaterami i że nie dopuszczali się zbrodni przeciw ludności cywilnej.
W wywiadzie dla ukraińskiego portalu "Europejska Prawda" – który ukazał się już po spotkaniu z Zełenskim – minister Sikorski ponowił apel do władz ukraińskich: "Nie chcemy robić z tego polityki. Ale dla Polski jest to ostra kwestia polityczna, ponieważ ci [zamordowani w czasie rzezi Wołyńskiej – red.] Polacy mają potomków. Cała ludność tych terenów została deportowana na terytorium współczesnej Polski. Ci ludzie mają krewnych, którzy głosują w wyborach. Dlatego jest to kwestia polityczna. Ofiary tej rzezi muszą zostać pochowane po chrześcijańsku. Tylko o to prosimy.
W rozmowie zasugerował, że odblokowanie ekshumacji leży w interesie Kijowa "(...) będziecie potrzebować przyjaciół. Potrzebujecie ich teraz. I będziecie ich potrzebować w procesie przystępowania do UE. A my prosimy o uszanowanie naszych zmarłych. Nie sądzę, byśmy prosili o zbyt wiele".
onet.pl/Newsweek
